Skip to content
Сараево најавува место каде здравствените, социјалните и истражните служби ќе постапуваат координирано со жртвите на силување. Македонија има три центри за упатување од 2018 година. Прашањето е што добива жената кога ќе заврши прегледот и како се спречува насилството пред да се случи?
Жената што преживеала сексуално насилство има потреба од лекарска помош, безбедност и некој што ќе ѝ објасни што следува. На 29 септември во Сараево е најавен почетокот на работата на специјализирана амбуланта што треба да ги поврзе здравствените работници, полицијата, обвинителството и социјалните служби. Веста отвора прашање за Македонија: ако три центри за упатување постојат веќе осум години, кој ја придружува жената низ системот откако ќе ја напушти болницата?
Во Скопје, Тетово и Куманово има центри за упатување жртви на сексуално насилство кои беа отворени во јули 2018 година. Во Сараево, пак, институциите усвоија заеднички протокол во декември 2025 година, а најавената амбуланта треба да го спроведе пристапот на координирано постапување на едно место. Засега тоа е најавен модел, а неговите резултати ќе може да се оценат по почетокот на работата.
Во сараевскиот протокол се определени улогите на болницата, полицијата, обвинителството, центарот за социјална работа и организација што им помага на жртвите. Намерата е службите да се координираат околу лицето што бара помош, наместо тоа самото да ја повторува својата приказна пред секоја институција. Тоа е аспектот во кој сараевскиот пример поставува конкретно прашање за македонската практика.
КОЈ СЕ ГРИЖИ ЗА ЖЕНИТЕ ВО МАКЕДОНИЈА?
Првата помош може да дојде од здравствените установи и трите специјализирани центри за упатување. Полицијата и обвинителството имаат улога во истрагата, центрите за социјална работа во проценката и упатувањето, а женските организации обезбедуваат советување и други облици на поддршка. Министерството за социјална политика објавува список на регионални услуги, меѓу кои и советувалишта и центар за жртви на трговија со луѓе и сексуално насилство. Но тие услуги немаат иста намена: засолниште или советувалиште не го заменува итниот медицински и форензички преглед.
Извештајот на експертската група ГРЕВИО од 2023 година ги признава медицинските услуги во трите центри, но посочува дека тие тогаш не обезбедувале среднорочна и долгорочна поддршка за траумата, ниту систематско упатување до организациите што нудат советување. Според податоците што групата ги добила од болниците, 37 лица користеле поддршка во центрите од 2018 до 2021 година. Тоа е податок за тој период, а не за денешниот број кориснички.
Во јануари 2026 година Националната мрежа против насилство врз жените повторно предупреди дека на државата ѝ недостига одржлив систем за долгорочен третман на жртвите на сексуално насилство. Оттука произлегува мерилото за заштита: дали жената може навреме да добие преглед, психолошка и правна помош, јасни информации и поддршка што нема да заврши по првата посета.
ЗАШТИТАТА ПОЧНУВА И СО ДОВЕРБАТА
ГРЕВИО укажа и на пречка при барањето помош: според информациите собрани за извештајот, жртвите не можеле да побараат официјален медицински преглед во центрите без случајот да биде пријавен, а тогаш не постоела практика доказите да се зачуваат додека лицето одлучува дали ќе пријави. Групата побара услугите да бидат достапни независно од таа одлука. За да се утврди дали практиката е сменета до 2026 година, потребен е нов одговор од Министерството за здравство и од трите установи.
Македонските прописи го препознаваат сексуалното насилство без согласност. Но законската дефиниција е само еден дел од заштитата. За жената што бара помош е пресудно и дали ќе биде сослушана без обвинување, дали ќе знае кому да се обрати и дали институциите ќе постапуваат без да ја изложуваат на дополнителна траума.
ШТО ТРЕБА ДА СЕ НАУЧИ ПРЕД НАСИЛСТВОТО?
Училиштето е дел од истата приказна. Наставата соодветна на возраста може да ги учи младите што значат согласност, лични граници, почитување и препознавање принуда, но и на кого безбедно да му се обратат. ГРЕВИО забележува дека Македонија има предвидено содржини за спречување насилство и родова еднаквост во образованието, а во 2022 година била подготвена и нацрт-стратегија за сеопфатно сексуално образование. Воедно препорачува таквото учење да биде научно засновано, прилагодено на возраста и присутно на сите образовни нивоа. Нацрт-стратегија, сепак, не е доказ дека програмата се спроведува во сите училишта.
