Skip to content
Новата раководителка на Обвинителството за гонење организиран криминал и корупција, Искра Хаџи Василева, отворено призна дека притисоците се дел од обвинителската професија. Нејзината порака дека обвинителите мора да останат отпорни и да одлучуваат врз основа на закон, факти и докази ја отвора суштинската дилема за независноста на институциите: дали системот ги штити обвинителите од недозволени влијанија или од нив очекува сами да се справуваат со притисоците?
„Наше е како обвинители да бидеме резистентни и да ставаме граница на тие притисоци. Не треба да се плашиме“, изјави Хаџи Василева на 3 ноември, одговарајќи на новинарски прашања по рочиштето за случајот против судијата Ѓоко Ристов. Таа нагласи дека институционалната комуникација е нормална и потребна, но дека интервенциите или ургенциите во конкретни предмети се сосема друго прашање.
Нејзината изјава е важна токму затоа што доаѓа од обвинителка избрана да раководи со институција што гони организиран криминал и корупција. Она што изјавата го прави е да го постави прашањето за механизмите што треба да ја гарантираат самостојноста на обвинителството.
Од личен интегритет до институционална заштита
Во правна држава, независноста на обвинителот не може да се сведе само на неговиот карактер, храброст или професионален интегритет. Личната одговорност е неопходна, но не е доволна ако не е придружена со јасни правила, можност за пријавување недозволено влијание и институција што ќе постапи кога ќе се појави сомнеж за притисок.
Законската рамка предвидува Советот на јавните обвинители да ја обезбедува и гарантира самостојноста на обвинителите во извршувањето на нивната функција. На својата официјална веб-страница, Советот има објавено и посебен правилник за начинот на водење постапка за обезбедување и гарантирање на самостојноста на јавните обвинители.
Тоа значи дека темата не е само прашање на политичка култура или на лична процена на обвинителите. Постои институционална рамка што треба да овозможи заштитата на самостојноста да се претвори во постапка, а не да остане декларативен принцип.
Но, самото постоење на правилник не одговара на сите важни прашања. Колку често се активира оваа постапка? Дали обвинителите пријавуваат обиди за влијание? Како се разгледуваат пријавите и какви мерки се преземаат кога ќе се утврди дека самостојноста на обвинителот е загрозена?
Одговорите на овие прашања би покажале дали механизмот функционира во практика. Без нив, јавноста може да знае дека постои формална заштита, но не и колку е ефикасна.
Каде завршува институционалната комуникација, а почнува недозволената интервенција?
Хаџи Василева направи важна разлика: комуникацијата меѓу институциите е нормална, но интервенциите во конкретни предмети не се прифатливи.
Оваа разлика е суштинска. Обвинителството мора да соработува со полицијата, судовите и другите надлежни институции. Таквата соработка е дел од функционирањето на правосудниот систем. Проблемот настанува кога контактите се користат за да се бара одредена одлука, да се забави постапка, да се запре истрага или да се постапува поинаку од она што го налагаат доказите и законот.
Затоа, не секој контакт со функционер е притисок, ниту секое несогласување со обвинителска одлука е обид за влијание. Но, секој сомнеж за недозволена интервенција бара соодветно постапување, а не само очекување обвинителот да покаже отпорност.
Кога се работи за предмети што можат да засегнат политички, економски или други моќни интереси, јавноста има право да очекува институциите да можат да објаснат како се штити самостојноста на обвинителите, без да се откриваат доверливи информации од истрагите.
Кој треба да реагира ако има притисок?
Одговорноста не е само на обвинителот што евентуално се соочува со притисок. Советот на јавните обвинители има законска улога во гарантирањето на самостојноста, додека обвинителските институции имаат обврски во рамките на своите надлежности. Ако постојат индиции за казниво дејствие, прашањето добива и кривичноправна димензија.
Постои и поширока рамка за пријавување незаконито постапување и заштита на укажувачите. Но, конкретниот пат за пријавување и заштита зависи од природата на дејствието, положбата на лицето што пријавува и надлежноста на институцијата. Затоа не треба да се претпоставува дека секој вид притисок автоматски се решава преку една иста постапка.
Токму тука е потребен појасен јавен одговор од надлежните: кои механизми се применуваат кога обвинител ќе пријави недозволено влијание, кој ја оценува пријавата и како се спречува евентуалната последица врз неговата работа или професионалниот статус.
Без конкретни податоци за пријави и институционални реакции не може да се заклучи дека механизмите не функционираат. Но, исто така, не може да се оцени нивната ефикасност само затоа што се предвидени во законите и правилниците.
Новата шефица ќе треба да покаже како функционира заштитата
Хаџи Василева најави дека по завршувањето на законските процедури и формалното преземање на функцијата ќе се посвети на организациските прашања и на зголемување на ефикасноста на кривичниот прогон. Нејзината изјава за отпорноста на притисоци може да се претвори во конкретна реформска тема ако раководството на обвинителството покаже како ќе ја зајакнува професионалната самостојност во секојдневното работење.
Тоа не значи дека од неа треба да се очекува да открива доверливи детали за конкретни предмети. Но, може да се очекува да објасни како се постапува по пријави за влијание, каква институционална поддршка им стои на располагање на обвинителите и дали постојните процедури се доволни.
На крајот, независноста на обвинителството не се мери само според тоа дали неговите функционери јавно ветуваат дека нема да подлегнат на притисоци. Се мери и според тоа дали системот може да ги заштити кога ќе се најдат во таква ситуација, дали постои одговорност за недозволено влијание и дали јавноста може да добие проверливи информации за функционирањето на тие механизми.
Ако притисоците се реалност, како што вели новата шефица на ОЈО ГОКК, тогаш и институционалната заштита мора да биде реалност и со јасни процедури, одговорни институции и отчетност за нивното спроведување.
