Skip to content
Има една стара народна пословица: „Ти велам, ќерко, сети се, снао“. Не му ја кажуваш пораката директно на оној кому му е наменета, туку на некој друг во собата, со надеж дека вистинскиот ќе ја разбере.
Во Скопје, Урсула фон дер Лајен можеби токму така зборуваше.
Пред премиерот Христијан Мицкоски таа не се задржа само на тоа дека Македонија припаѓа во Европската Унија. Таа се врати на Преспанскиот договор и го нарече „момент на вистинска политичка храброст“ – момент во кој Македонија и Грција, како што рече, избрале да свртат страница и да го напишат следното поглавје од својата историја заедно.
И веднаш потоа ја поврза таа порака со сегашноста.
Македонија, рече Фон дер Лајен, покажала дека може да носи храбри одлуки за својата иднина. А сега пред неа е „еден клучен чекор“ за да може да продолжи напред и да го отвори кластерот „Основи“. Во истата порака таа експлицитно нагласи дека Европа ја пречекува Македонија со нејзиниот идентитет и јазик.
Токму тука е суштината на пораката.
Преспа како потсетник, а не како пресликување
Преспанскиот договор не може механички да се споредува со денешниот спор со Бугарија.
Тоа се различни спорови, со различна историја, различни интереси и различни политички последици.
Но има една заедничка точка: во двата случаи политиката се соочува со прашањето дали е можно да се најде решение за проблем што со години го блокира поширокиот стратешки интерес на државата.
Преспа беше договор во кој и Македонија и Грција направија отстапки. Спорот не исчезна преку ноќ, а договорот и денес предизвикува политички несогласувања. Но неговиот конкретен резултат е познат: Грција го ратификуваше протоколот за членство на Македонија во НАТО, а земјата стана полноправна членка на Алијансата во 2020 година.
И токму тој факт Фон дер Лајен го употреби како пример.
Европската комисија и денес го опишува Преспанскиот договор како значаен пример за политичка храброст и решавање долгогодишен спор. Уште во 2022 година, Фон дер Лајен во Собранието порача дека Преспа била „profile in courage“ – пример на две земји кои избрале да продолжат напред.
Со други зборови, нејзината порака во Скопје не беше дека треба да се повтори Преспа.
Пораката беше дека политичкиот процес понекогаш бара одлуки што не се удобни, но го отвораат патот кон следната фаза.
Сега проблемот има друго име
Денес Македонија не е заглавена кај Грција. Таа веќе е членка на НАТО.
Европската интеграција е блокирана на друга точка.
Европскиот совет во јуни годинава јасно наведе дека усвојувањето на договорените уставни измени е потребниот следен чекор за формално започнување на пристапните преговори. И претседателот на Европскиот совет Антонио Кошта во Скопје порача дека тоа е „единствениот начин“ за придвижување на процесот. Истовремено, тој повика на конструктивен дијалог со соседите, практични чекори за градење доверба и неопходни реформи.
Тоа е важна разлика.
Во јавноста често се создава впечаток дека целата европска блокада се сведува на една билатерална расправија со Софија. Формално, меѓутоа, условот денес е запишан во договорената преговарачка рамка на ЕУ.
Во документот од 2022 година стои обврската Македонија да го измени Уставот со цел во него да се внесат граѓани кои живеат во државата и се дел од други народи, меѓу кои и бугарскиот народ. Со влегувањето на измената во сила треба да се одржи следната меѓувладина конференција со која ќе се комплетира отворачката фаза на преговорите.
Европската комисија и во последниот извештај за проширувањето повторно го наведува истиот услов. Истовремено бара напредок во владеењето на правото, независноста и интегритетот на судството и борбата против корупцијата.
Значи, дилемата не е само „Бугарија или Европа“.
Дилемата е поширока: како една држава што сака да стане членка на ЕУ ги решава тешките политички прашања со соседите, а притоа ги штити своите национални интереси и обезбедува доволно домашен политички консензус за договорените чекори?
Фон дер Лајен ја отстрани една од најголемите дилеми
Тука доаѓа можеби најважниот дел од нејзината порака.
„Ја пречекуваме Северна Македонија со нејзиниот идентитет и со нејзиниот јазик“, порача Фон дер Лајен, додавајќи дека македонската култура и јазик можат само да ја збогатат Унијата.
Ова е политички важна порака во земја во која секое поместување кон Бугарија веднаш се чита низ призмата на идентитетот.
Европската комисија, меѓутоа, во истата порака прави разлика меѓу идентитетските прашања и институционалните услови за пристапниот процес.
И токму затоа оваа порака заслужува да се чита внимателно.
Ако Брисел вели дека во ЕУ се влегува со македонски јазик, македонска култура и македонски идентитет, тогаш аргументот дека самиот европски процес претставува опасност за нив не може да биде единствената политичка рамка за домашната дебата.
Останува прашањето што Македонија е подготвена да направи за да го помести процесот.
Тешките одлуки не стануваат полесни со одложување
Европската комисија во февруари 2026 година веќе регистрираше напредок во подготовката на патоказите за владеење на правото, јавната администрација и заштитата на правата на малцинствата, но истовремено ја нагласи потребата од понатамошно исполнување на условите за отворање на кластерот „Основи“.
Во меѓувреме, други земји од регионот се движат напред.
Во јуни Европската Унија ги отвори преговорите за кластерот „Основи“ со Украина и Молдавија. Европската комисија објасни дека овој кластер ги опфаќа владеењето на правото, фундаменталните права, демократските институции, реформата на јавната администрација и економските критериуми и дека напредокот во него го определува целокупното темпо на преговорите.
Тоа е моментот во кој Македонија треба да се праша што значи политичкото одложување.
Не само во однос на Бугарија.
Не само во однос на актуелната Влада.
Туку во однос на државата.
Колку долго може да стои во чекалната на процесот кој формално го започна во 2022 година, а скринингот го заврши во декември 2023 година?
Компромисот не значи капитулација
Компромис не значи автоматски откажување од националните интереси. Но исто така, секој компромис не е автоматски добар компромис.
Затоа вистинското прашање не е дали Македонија треба да прифати „сè што ќе побара некој“.
Прашањето е дали може да се најде решение со Бугарија и во рамките на европскиот процес кое ќе биде доволно јасно, правно одржливо и политички прифатливо за Македонија, а истовремено ќе овозможи пристапниот процес да продолжи.
Тоа е многу потешка задача од политичката реторика.
Но токму тоа е работата на политиката.
Преспа покажа дека компромисот не мора да значи крај на една држава. Покажа и дека договорот не го затвора автоматски секој политички спор. Но покажа нешто уште поважно: понекогаш политичарите мора да преземат одговорност за одлуки чии резултати нема да се видат веднаш.
„Ти велам, ќерко…“
Фон дер Лајен вчера не му кажа на Мицкоски што треба да направи Македонија.
Таа потсети што веќе направила Македонија еднаш.
И зошто Европа го смета тоа за пример.
„Политичката храброст“ за која зборуваше не значи да се прифати секое барање. Значи да се преземе ризик за решение, наместо бесконечно да се живее со нерешен проблем.
А денешниот нерешен проблем е европскиот пат.
Брисел вели дека вратата е отворена. Вели и дека Македонија ќе влезе со својот јазик и идентитет. Но истовремено го повторува условот за уставните измени и бара напредок во реформите.
Одлуката што останува е домашна.
Дали политичката енергија ќе се потроши на објаснување зошто не може да се направи чекор, или ќе се употреби за преговарање како тој чекор да се направи со најсилни можни гаранции за интересите на државата?
Тоа е вистинската порака од Скопје.
Ти велам, ќерко – сети се, снао.
Пред неколку години, Европа ја нарече Преспа пример за политичка храброст.
Денес повторно зборува за храброст.
Само што овојпат проблемот не е во Преспа. Проблемот е што Македонија треба да одлучи како ќе го отвори следното поглавје.
