Skip to content
Пред 34 години Македонија имаше независност и свои институции, но допрва требаше да изгради нешто без кое нема самостојна држава, сопствена армија.
Тоа се случуваше во една од најтешките години на Балканот. Југославија се распаѓаше во војни, во соседството се пукаше, а младата македонска држава требаше мирно да го преземе сопствениот простор, границите и касарните и практично од почеток да создаде вооружени сили.
Три и пол децении подоцна, таа Армија е професионална, учествува во меѓународни мисии, стои заедно со сојузничките армии во НАТО и се модернизира со нова генерација вооружување и опрема.
Но нејзината приказна започна многу поскромно.
По референдумот од 8 септември 1991 година и усвојувањето на Уставот на 17 ноември, Македонија и формално ја постави основата за сопствени вооружени сили. Уставот утврди дека независноста и територијалниот интегритет на државата ги штитат нејзините вооружени сили.
Првиот Закон за одбрана на независна Македонија беше изгласан на 14 февруари 1992 година. Само една недела подоцна, на 21 февруари, претседателот Киро Глигоров и заменикот на сојузниот секретар за народна одбрана Благоја Аџиќ постигнаа договор за дислокација на ЈНА од македонска територија.
Тоа беше клучниот момент. Македонија одлучи сопствената одбрана да ја преземе без судир со армијата на државата од која штотуку се осамостои.
Следуваа неколку недели во кои државата буквално ги преземаше темелите на сопствената одбрана, еден по еден.
На 6 март бил преземен првиот воен објект, зградата на Републичкиот и Градскиот штаб на Територијалната одбрана во Скопје. На 11 март припадниците на Територијалната одбрана ја презеле караулата „Рамна Нива“ на македонско-бугарската граница. На 26 март била преземена и касарната „Илинден“, тогаш најголемиот воен објект во земјата.
На јарболот таму првпат било кренато македонското знаме.
Следниот ден заминале последните припадници на ЈНА, а Македонија ја презела контролата врз својата територија. На 28 март бил преземен и Генералштабот, по што почнал да функционира системот на командување на новата Армија. За прв началник на Генералштабот бил поставен генерал Митре Арсовски.
Сепак, современата македонска Армија не била создадена со еден указ и на еден датум. Нејзиното формирање било процес кој траел со месеци.
На 15 април 1992 година во касарните во Скопје, Битола, Штип и Охрид пристигнала првата генерација македонски регрути. Првиот евидентиран регрут бил Панче Јамандиев од Велес, кој пристигнал во охридскиот гарнизон.
Тие млади луѓе дотогаш биле предвидени да заминат на служење во ЈНА. Наместо тоа, со одлука на македонската Влада биле повикани да служат во војската на сопствената независна држава.
По два и пол месеци обука, најголем дел биле испратени во граничните единици. Други ги пополнувале воената полиција, врските и останатите служби кои допрва требало да бидат изградени.
Тешко е денес, кога во армиските колони може да се видат современи оклопни возила, да се замисли колку скромен бил почетокот.
Кога ЈНА заминала, со себе повлекла голем дел од вооружувањето и опремата. Новата Армија главно можела да се потпре на средствата што останале од Територијалната одбрана и на кадарот што решил да продолжи да служи во Македонија.
Во сведоштвата за десетгодишнината од Армијата се наведува дека почетокот бил со околу 10.000 автоматски пушки, неколку десетици илјади пушки М-48, помали количества друго вооружување и, можеби најважното, професионални офицери и старешини кои го презеле товарот да изградат нов систем.
Дел од генералите и офицерите со македонско потекло ја напуштиле ЈНА и се вклучиле во создавањето на македонските вооружени сили. Тие требало истовремено да создадат команда, единици, обука, логистика, врски, воздухопловство и систем за школување на идните офицери.
Военото воздухопловство и противвоздушната одбрана почнале да се создаваат уште во февруари 1992 година, а како вид во вооружените сили биле конституирани на 10 април. Во мај истата година во Генералштабот било формирано и одделение за воено школство, од кое подоцна ќе се развие системот за образование на македонските офицери.
Затоа 1992 година не е само датум во армиската хронологија. Тоа е година во која една држава, речиси од празни касарни, почнала сама да го чува своето небо, својата граница и својата независност.
Но зошто Денот на Армијата е токму 18 август?
Одговорот не е во 1992, туку речиси половина век порано.
На 18 август 1943 година, на Славеј Планина, бил формиран баталјонот „Мирче Ацев“, првата поголема регуларна единица на Народноослободителната војска на Македонија. Во него имало околу 200 борци од одредите „Дамјан Груев“, „Димитар Влахов“ и „Ѓорче Петров“, како и новопристигнати борци од Дебрца.
Неколку недели подоцна баталјонот учествувал во создавањето на слободната територија во Дебрца и влегувањето во ослободено Кичево. Од таа единица и од другите партизански формации постепено ќе се развива македонската војска во Народноослободителната борба.
На 3 јуни 1993 година Владата одлучила 18 август, денот на формирањето на баталјонот „Мирче Ацев“, да биде Ден на Армијата. Така современата Армија, создадена во 1992 година, го врзала својот празник со воената традиција од 1943 година.
Во следните 34 години Армијата помина низ речиси сите фази низ кои може да помине една вооружена сила.
Во 2001 година се најде пред најтешкиот домашен безбедносен предизвик од независноста. Во конфликтот животите ги загубија армиски припадници, меѓу нив и четворицата припадници кај Вејце и осумтемина резервисти кај Љуботенски Бачила. Нивните имиња останаа дел од армиската меморија и од цената што ја платија луѓето во униформа.
Потоа следуваше голема трансформација.
Од армија базирана на задолжително служење воен рок, Македонија постепено премина кон професионални вооружени сили. Во 2006 година Собранието ја одобри забраната за задолжителна регрутација, а во периодот 2006-2007 Армијата беше целосно професионализирана.
Паралелно се отвораше и патот кон НАТО.
Македонија се приклучи кон Партнерството за мир во 1995 година. Во 1999 стана дел од Акциониот план за членство, а уште во август 2002 година првите двајца македонски мировници заминаа во мисијата ИСАФ во Авганистан. Подоцна македонски војници служеа во Ирак, Босна и Херцеговина, Либан и други меѓународни операции.
На 27 март 2020 година Македонија стана 30. членка на НАТО.
Тоа беше и симболичен круг на една долга приказна. Точно 28 години по деновите кога последните војници на ЈНА ја напуштаа земјата и македонските офицери го преземаа сопствениот Генералштаб, Армијата стана дел од најголемиот систем на колективна одбрана во светот.
Денес македонски војници се дел од КФОР на Косово, операцијата АЛТЕА во Босна и Херцеговина, мисијата УНИФИЛ во Либан и од сојузничките сили на источното крило на НАТО. Припадници на Армијата се распоредуваат и во Латвија, Бугарија и Романија заедно со војници од другите сојузнички држави.
И опремата денес изгледа сосема поинаку од онаа во 1992 година.
Во 2025 беше комплетирана испораката на лесните оклопни возила JLTV, а во употреба влегоа и новите артилериски системи „Боран“. Во март 2026 година беа промовирани и 17 нови оклопни возила „Stryker“. За модернизација во 2026 година се планирани 116 милиони евра.
Но приказната за Армијата не е само приказна за оружје, касарни и НАТО.
За многу граѓани таа изгледа поинаку.
Тоа се униформите што ги гледаат кога пожарот ќе се приближи до куќите. Војниците што расчистуваат улици по поплава. Луѓето кои со механизација стигнуваат таму каде што цивилните служби сами не можат. Војници кои во кризни моменти оставаат касарна и одат меѓу граѓаните.
Во 2016 година, по катастрофалното невреме во Скопје, Армијата беше вклучена во расчистување на повеќе од илјада домови и стотици други објекти. Во годините потоа армиските припадници повторно беа на терен за време на големите пожари и други кризни состојби.
Токму затоа 18 Август не е само роденден на една институција.
Тоа е ден на луѓето кои во различни генерации ја носеле истата униформа, од регрутите кои во април 1992 година првпат влегле во празните македонски касарни, преку офицерите кои морале од почеток да создаваат единици, до денешните професионални војници кои служат рамо до рамо со армии од целиот НАТО.
Има нешто симболично во тоа растојание од 1992 до 2026 година.
Тогаш најважно било да се преземе една караула и да се крене македонското знаме.
Денес македонското знаме стои пред седиштето на НАТО во Брисел.
Тогаш првите регрути учеле како да ја чуваат границата на новата држава.
Денес нивните наследници се дел од заедничката одбрана на сојузничкиот простор.
Тогаш се почнувало со она што останало во магацините на Територијалната одбрана.
Денес во Петровец пристигнуваат „Stryker“, на Криволак се гаѓа со нови „Боран“, а македонските единици вежбаат со сојузнички армии.
Меѓу тие две слики има 34 години работа, реформи, грешки, жртви, мисии, кризи и генерации луѓе.
Армијата не ја создава само оружјето што го поседува. Ја создаваат луѓето кои остануваат на должност кога другите се повлекуваат, кои одат таму каде што е најтешко и кои знаат дека униформата не е привилегија, туку обврска.
Пред 34 години Македонија почна да ја гради својата Армија речиси од ништо.
Денес таа Армија е дел од НАТО.
Меѓу тие две реченици е целата нејзина историја.
