Skip to content
Скандирањата во чест на Адолф Хитлер и нацистичкиот логор Аушвиц, антисемитските пораки и повиците поврзани со усташкото движење пред фудбалскиот натпревар меѓу „Хајдук“ и „Ајакс“ во Сплит ја отворија темата за екстремизмот во Хрватска. Но, политичката приказна не заврши со осудите на инцидентот. Во расправата се појави и сомнеж дека настаните можеби биле инсценирани за да се поткрепи тезата за таканаречениот „српски свет“.
Токму во тој премин — од осуда на нацистичките и антисемитските пораки кон шпекулации за тоа кому му одговарале — се отвора поширокото прашање: дали политичката одговорност за екстремизмот ќе се бара во домашниот општествен контекст или вниманието ќе се пренасочи кон надворешни непријатели?
Инцидент што не може да се сведе на фудбалски фолклор
На 15 октомври, пред натпреварот од Конференциската лига меѓу „Хајдук“ и „Ајакс“, дел од навивачите на сплитскиот клуб, организирани во групата „Торцида“, низ градот скандирале пораки со кои се величале Хитлер и нацизмот, се споменувал Аушвиц и се упатувале антисемитски навреди. Во поворката имало и автомобил со ковчег на кој било испишано името на холандскиот клуб, историски поврзан со еврејската заедница во Амстердам.
Хрватската полиција започна постапки против учесници во инцидентот. Претседателот Зоран Милановиќ, премиерот Андреј Пленковиќ, Хрватскиот фудбалски сојуз и раководството на „Хајдук“ јавно ги осудија настаните. Клубот им се извини на „Ајакс“ и на УЕФА, признавајќи дека се случиле сцени што не сака Хрватска да ги памети по европскиот натпревар.
Меѓународните реакции дополнително ја зголемија тежината на случајот. За „Еуроњуз“ и Асошиејтед прес, инцидентот беше повод да се отвори и поширокото прашање за присуството на екстремно националистички и фашистички симболи во хрватскиот јавен простор.
Осудата беше недвосмислена. Но, осудата на конкретен настан не одговара автоматски на прашањето како се создава атмосфера во која ваквите пораки можат да се слушаат масовно и јавно.
Историчарот Голдштајн: проблемот е подлабок од навивачите
Хрватскиот историчар Иво Голдштајн, автор на книга за антисемитизмот во Хрватска, во изјава пренесена од „Индекс“ оцени дека случувањата во Сплит не треба да се третираат како изолиран испад на една навивачка група. Според него, зад антисемитските пораки стојат подлабоки историски и општествени причини, вклучително и традиции на десничарски антисемитизам и минимизирање на одговорноста на усташкиот режим за злосторствата врз Евреите.
Оваа оценка е важна затоа што го поместува фокусот од индивидуалната одговорност на учесниците кон поширокиот контекст. Кривичната одговорност за скандирањата треба да ја утврдат институциите, но политичката и општествената одговорност не завршува со приведувањето на неколкумина навивачи.
Асошиејтед прес потсетува дека хрватските власти со години се соочуваат со критики дека недоволно решително се справуваат со националистичките и екстремистичките појави поврзани со наследството на режимот од Втората светска војна. Владата ги отфрла обвинувањата дека ги толерира таквите тенденции.
Тука е суштинскиот политички спор: дали официјалната осуда е дел од доследна политика против екстремизмот или реакција предизвикана од скандалот и меѓународниот притисок?
Кога се отвора сомнежот за „српскиот свет“
Најчувствителниот политички момент следуваше по инцидентот. Заедницата на основачите на ХДЗ „Д-р Фрањо Туѓман“ побарала безбедносните служби да испитаат дали настаните во Сплит биле случајни или инсценирани за да се поткрепи тезата за „српскиот свет“.
Во соопштението се наведува дека, според оваа организација, има сè помалку случајности, а сè повеќе однапред предвидливи настани. Тоа е политичко сомневање, а не доказ дека инцидентот бил организиран од Србија или од Срби.
Разликата е важна. Повикот институциите да испитаат можно инсценирање не е сам по себе доказ за таква операција. За да се потврди тврдење за организирање однадвор, потребни се проверливи информации за организаторите, комуникацијата, финансирањето или други конкретни врски. Во достапните извештаи за случајот такви докази не се наведени.
Сепак, самото отворање на оваа можност ја менува политичката рамка на дебатата. Наместо разговорот да остане насочен кон антисемитизмот, усташките симболи и одговорноста на оние што ги извикувале, во фокусот се внесува и прашањето кому му одговара скандалот.
Тоа не значи дека секое барање за истрага е обид за префрлање вина. Значи дека сомнежот мора да се проверува со истите стандарди како и секое друго сериозно обвинение.
Осудата е почеток, а не одговор на сите прашања
Хрватските политички лидери имаа причина јавно да го осудат инцидентот: пораките беа антисемитски и пронацистички, а нивното ширење пред европски натпревар ја наруши и репутацијата на земјата. Но, за да биде уверлива, осудата мора да биде проследена со институционална постапка и доследност во односот кон екстремистичките симболи, без оглед на тоа кој ги користи.
Од друга страна, тврдењето дека инцидентот бил инсцениран за да ѝ се наштети на Хрватска или да се поткрепи одредена геополитичка теза не може да биде прифатено само затоа што е политички корисно за некого. И тоа бара докази.
Случајот во Сплит затоа открива две одделни, но поврзани прашања. Првото е како хрватското општество и институциите се справуваат со јавното величање на нацизмот и усташтвото. Второто е како политичките актери ја користат кризата што следува по ваквите настани — дали за да ја продлабочат расправата за домашната одговорност или да ја пренасочат кон надворешни закани.
Одговорите не мора да бидат меѓусебно исклучиви: институциите можат да испитаат дали имало организирање однадвор и истовремено да ја испитаат домашната средина во која се случил инцидентот. Но, едното не смее да служи како замена за другото.
Нацистичките скандирања во Сплит не се само проблем на навивачите. Тие се тест за политичката доследност: дали осудата на екстремизмот ќе продолжи и откако ќе исчезне меѓународното внимание, и дали секое сомневање за надворешно влијание ќе биде проследено со докази, наместо да стане удобен начин да се избегне потешката домашна расправа.
