Skip to content
На само дваесетина километри од Скопје, под карпите и водите на кањонот Матка, се наоѓа еден од најнеобичните природни феномени во Македонија. Пештерата Врело крие подземни езера, огромни пештерски сали, карпести формации создадени низ илјадници години и сложен систем од подводни канали чија конечна длабочина сè уште не е утврдена. Со најновото истражување, во кое нуркачите достигнаа 338 метри, Врело повторно го привлече вниманието на светската спелеолошка јавност.
Новиот резултат, постигнат на 17 октомври 2026 година, отвори и едно старо прашање – колку длабоко навистина се протега подземниот свет на Матка и што сè останува неоткриено во него?
Две пештери, подземни езера и свет што туристите не го гледаат
Кога се зборува за Врело, најчесто се мисли на туристичката пештера до која се пристигнува со чамец по езерото Матка. Но, подрачјето всушност опфаќа повеќе карстни објекти, меѓу кои се надземната пештера Врело и подводниот систем познат како Подврело, односно карстниот извор Коритиште.
Надземната пештера е уредена за посетители и има осветлени патеки, скали и пристап до неколку природни сали. Подводниот дел е сосема поинаков – систем од потопени ходници, вертикални канали и големи простори кои се достапни само за специјално обучени спелеонуркачи.
Внатрешноста на туристичката пештера е поделена на неколку препознатливи целини. Првата е таканаречената Концертна сала, позната по специфичната акустика. Во овој простор во минатото се одржувале и музички настапи.
Понатаму се наоѓа Салата на шишарката, именувана по една од највпечатливите пештерски формации. Станува збор за голем сталагмит, висок околу два метра, кој по изглед потсетува на шишарка.
Посебно внимание привлекуваат и белите сталагмитски столбови, од кои некои достигнуваат височина од приближно шест метри.
Најинтересниот дел за посетителите е Салата на езерата, во која се наоѓаат две подземни езера – Малото и Големото.
Малото езеро има необична форма што потсетува на бројот осум, со должина од околу 15 метри. Големото езеро е долго приближно 35 метри, широко околу 15 метри и длабоко до 18 метри.
Во дел од езерата се забележуваат потопени пештерски украси. Нивното присуство укажува дека деловите во кои се формирале некогаш биле суви, а подоцна биле потопени.
Како настанала пештерата Врело?
Врело е карстна пештера, создадена со долготрајното дејство на водата врз варовничките карпи.
Водата што навлегува низ пукнатините постепено го раствора варовникот, проширувајќи ги природните отвори и создавајќи подземни ходници, канали и пространи сали. Процесот трае исклучително долго, а неговиот резултат зависи од геолошката структура, движењето на водата и промените на подземното ниво.
Сталактитите се создаваат на таваните, додека сталагмитите растат од подот нагоре. Со таложење на калциум карбонат во текот на долг период, тие можат да се спојат во големи столбови.
Научниците сè уште немаат целосна слика за староста на подводниот систем Врело. Спелеонуркачкиот клуб „Врело“ во своите истражувачки планови предвидува дополнителни анализи на пештерските наслаги и водата, кои би помогнале попрецизно да се утврдат процесите и периодите на неговото формирање.
Важна промена во изгледот на пештерата настапила во првата половина на 20 век, со изградбата на браната и создавањето на вештачкото езеро Матка. Изградбата на браната започнала во 1935 година, а хидроцентралата почнала да работи во 1938 година.
Со подигнувањето на нивото на водата, делови од карстниот систем биле потопени. Токму затоа денес во подземните езера може да се видат формации што се создале во некогаш суви простори.
Од 67 до 338 метри – како нуркачите го откриваа подземниот свет
Сериозните истражувања на подводниот систем започнале во деведесеттите години од минатиот век, кога меѓународни и македонски спелеолози и нуркачи почнале да ја проучуваат неговата структура.
Во 2000 година истражувачите навлегле околу 425 метри во хоризонталните делови и достигнале длабочина од 67 метри.
Во 2007 година била достигната длабочина од 98 метри, иако истражувањето било отежнато поради затрупани и тесни подводни премини.
Следниот голем напредок следувал во 2009 година, кога меѓународна експедиција со учество на италијански, белгиски и македонски нуркачи достигнала околу 190 метри.
Италијанскиот нуркач Луиџи Касати подоцна ја поместил границата на 212 метри. При истражувањето открил и голема подводна галерија на околу 165 метри длабочина.
Полскиот нуркач Кшиштоф Старнавски го продолжил истражувањето и во 2017 година достигнал 242 метри.
По осум години, во октомври 2025 година, полскиот спелеонуркач Бартломиеј Питала, со поддршка од македонски и полски тим, успеал да нурне до 287 метри.
На таа длабочина не било откриено дефинитивно завршување на пештерата. Напротив, истражувачите забележале дека подводниот премин продолжува надолу.
Тоа било основата за новата експедиција во октомври 2026 година.
Девет часа под вода и рекорд од 338 метри
Експедицијата „Врело 2026“, организирана од 10 до 17 октомври, обединила 15 нуркачи од Македонија, Полска и Италија.
Главната цел била да се надмине претходната истражена длабочина од 287 метри и да се навлезе во деловите што никогаш претходно не биле посетени од човек.
Бартломиеј Питала успеал да достигне 338 метри, поместувајќи ја претходната граница за дополнителни 51 метар.
Целата операција траела девет часа, од кои значителен дел биле посветени на безбедното враќање и декомпресијата.
На вакви длабочини, нуркањето претставува исклучително сложена техничка операција. Притисокот е десетици пати поголем од атмосферскиот, а неправилното користење гасни мешавини или пребрзото излегување на површината може да предизвика сериозни здравствени последици.
За време на рекордното нуркање биле ангажирани 12 безбедносни нуркачи, распоредени на различни длабочини.
Во подводниот систем биле поставени повеќе од 30 боци со различни гасни смеси, резервни батерии и опрема за осветлување и загревање.
Посебен технички успех на македонскиот тим било поставувањето подводна воздушна комора, таканаречен хабитат, на длабочина од осум до девет метри. Таа служела за престој на нуркачите во текот на долгите декомпресиски процедури.
На површината биле подготвени и хипербарична комора, медицински екипи, хеликоптерска поддршка од МВР и нуркачи од специјалната единица „Тигар“.
Освен рекордната длабочина, експедицијата открила два нови подводни канала.
Првиот е долг околу 100 метри и започнува на длабочина од 33 метри, додека вториот е долг приближно 30 метри и се наоѓа на длабочина од околу 170 метри.
Со нив се истражени повеќе од 150 нови метри од подводниот систем.
Според организаторите, експедицијата поставила три светски рекорди во категории поврзани со длабочинско пештерско нуркање. За нив засега не е објавена независна меѓународна верификација.
Дали Врело навистина е најдлабоката пештера во светот?
Со резултатот од 338 метри, Врело го надмина претходно пријавеното достигнување од 312 метри во француската пештера Фонт Естрамар, кога станува збор за исклучително длабоки истражувачки нуркања изведени од човек.
Но, постои важна разлика меѓу најдлабоко нуркање изведено од човек и најголема измерена длабочина на подводна пештера.
Во Чешка се наоѓа Храничката Пропаст, во која научниците со подводни роботи достигнале 450 метри под нивото на водата. Нејзината вкупна измерена длабочина, заедно со делот над водата, изнесува 519,5 метри.
Оттука, Врело не може без дополнително појаснување да се прогласи за најдлабоката подводна пештера во светот според апсолутната измерена длабочина.
Нејзиното исклучително достигнување е во длабочината до која навлегле нуркачи и во сложеноста на спелеолошкото истражување.
Она што останува непознато е конечната длабочина на Врело. Достигнувањето од 338 метри е најновата документирана граница на истражувањето, а не потврда дека таму завршува пештерата.
Што живее во пештерата и подземните води?
Врело не е само геолошки феномен. Пештерата и нејзината околина се дел од еден од најбогатите природни екосистеми во Македонија.
Во надземните пештерски простори може да се сретнат лилјаци, а подводниот систем претставува специфична средина за микроорганизми приспособени на живот без сончева светлина.
Во 2011 година, истражувачи од Македонската академија на науките и уметностите, Природно-математичкиот факултет и други институции објавиле научен труд за микробиолошките и хемиските карактеристики на водата и седиментот во Врело.
Истражувањето опфатило примероци од пет локации и идентификувало различни групи бактерии. Иако водата според одделни физичко-хемиски параметри била класифицирана во прва класа, микробиолошките анализи утврдиле присуство на бактерии што укажуваат на загадување. Поради тоа тогашните резултати не ја оцениле како погодна за пиење без третман.
Ова истражување е важно бидејќи покажува дека подземните води не се целосно изолирани од влијанијата на површината.
Спелеонуркачите во претходните истражувања забележувале и риби кај влезот и во почетните делови од подводниот систем. Според клубот „Врело“, нивната бројност со текот на времето се намалила, што е дополнителна причина за следење на еколошката состојба.
Поширокиот кањон Матка е познат по високата биолошка разновидност. На заштитеното подрачје се регистрирани повеќе од 50 локални, национални и балкански ендемити, 354 видови пеперутки и 124 видови птици.
Во кањонот се наоѓаат и пештерите Убава и Крштална, кои имаат сопствени геолошки и биолошки особености.
Природно богатство кое бара поголема заштита
Рекордното нуркање дополнително ја зголемува меѓународната препознатливост на Врело, но отвора и прашања за заштитата на пештерата и управувањето со посетите.
Кањонот Матка е прогласен за споменик на природата уште во 1994 година, а неговото природно наследство опфаќа карстни форми, ретки растителни и животински видови и значајни водни екосистеми.
Сепак, во претходните години беа евидентирани проблеми со неконтролираниот туристички превоз, недоволниот надзор и можните негативни влијанија врз пештерскиот екосистем.
Во истражување објавено во 2023 година, медиумот „Дома“ предупреди на нерегулирани посети и нејасни надлежности меѓу институциите што треба да управуваат со овој природен локалитет.
Особено чувствителни се пештерските украси, кои се создаваат многу бавно и можат трајно да бидат оштетени при невнимателно движење или допирање.
Заштитата на Врело затоа не се однесува само на пештерата како туристичка атракција, туку и на водата, подземниот жив свет и условите за идни научни истражувања.
Како може да се посети Врело?
За разлика од длабокиот подводен систем, туристичкиот дел на Врело е достапен за посетители.
До пештерата се пристигнува со чамец или кајак по езерото Матка. Патувањето со моторен чамец обично трае околу 20 минути во еден правец, зависно од условите и местото на поаѓање.
По пристигнувањето следува кратко искачување до влезот, а внатре посетителите се движат по уредена патека со скали и огради.
Посетата овозможува разгледување на пештерските украси, природните сали и подземните езера. Воздухот во пештерата е студен и во летните месеци, па се препорачуваат соодветна облека и обувки.
Пристапот до длабокиот подводен систем не е дел од туристичките посети. За такво нуркање се потребни специјализирана обука, опрема и организирана безбедносна поддршка.
Врело во минатото беше вклучена и меѓу номинираните природни локалитети во меѓународната кампања за избор на новите седум светски природни чуда, што придонесе за нејзина поширока туристичка препознатливост.
По рекордот, останува најважното прашање
Новата длабочина од 338 метри е значаен резултат за македонската спелеологија и меѓународните истражувања на подводни пештери.
Но Врело е повеќе од светски рекорд.
Нејзините подземни езера ја откриваат историјата на промените на водното ниво, пештерските украси сведочат за долготрајни геолошки процеси, а подводните канали претставуваат важен простор за проучување на карстната хидрологија.
Научниците сè уште немаат конечен одговор за потеклото на сите подземни води, староста на одделните делови од системот и неговата целосна разгранетост.
Секое ново истражување додава податоци на картата на Врело, но истовремено покажува колку малку е познато за деловите што се наоѓаат под досегашната граница на истражување.
По рекордните 338 метри, следниот предизвик нема да биде само да се нурне уште подлабоко, туку и подобро да се разбере системот што со децении го привлекува вниманието на спелеолозите од целиот свет.
