Skip to content
Нов извештај на Светската здравствена организација ја става здравствената состојба на жените и девојчињата во центарот на европските здравствени политики. За Македонија, споредбата отвора конкретни прашања за мајчиното здравје, превенцијата од рак на грлото на матката, вакцинацијата против ХПВ и квалитетот на податоците со кои се оценува здравствениот систем.
Здравјето на жените не може да се измери само преку бројот на гинеколошки прегледи, породилни одделенија или лекари во здравствените установи. За реална слика се потребни податоци за смртноста, превенцијата, изложеноста на ризици, пристапот до здравствена заштита и последиците од насилството. Токму таков поширок пристап нуди новиот извештај „Основни здравствени показатели во Европскиот регион на СЗО за 2026 година“, објавен на 13 октомври.
Публикацијата на Светската здравствена организација ги обединува најновите достапни податоци од земјите во регионот, дополнети со процени на СЗО каде што е потребно. Посебен акцент е ставен на здравјето на жените и девојчињата во текот на животот, од детството и адолесценцијата до репродуктивниот период и староста.
За Македонија, вредноста на ваквиот извештај не е само во можноста да се спореди со другите европски земји. Поважното прашање е дали домашните институции ги следат истите показатели, колку често ги објавуваат и дали тие податоци се користат за промена на здравствените политики.
Мајчиното здравје: ниската стапка не е причина за опуштање
Еден од основните показатели за здравјето на жените е мајчината смртност, односно бројот на жени што умираат од причини поврзани со бременоста или породувањето на 100.000 живородени деца.
Според податоците на СЗО за Македонија, проценетата стапка на мајчина смртност во 2023 година изнесувала 2,76 смртни случаи на 100.000 живородени деца. Тоа е показател што треба да се толкува внимателно, особено затоа што во земји со помал број раѓања годишните вредности можат значително да варираат.
Ниската стапка не ја опишува целосно состојбата со грижата за бремените жени. За оценување на квалитетот на системот се важни и достапноста на пренаталните прегледи, навременото препознавање на ризичните бремености, условите за породување, постпородилната грижа и разликите меѓу урбаните и руралните средини.
Мајчиното здравје затоа не треба да се оценува само според тоа дали жената преживеала бременост и породување. Важно е дали имала навремена, квалитетна и достапна здравствена грижа во сите фази.
Ракот на грлото на матката и превенцијата што се мери со години
Друг важен показател е ракот на грлото на матката, заболување кај кое превенцијата и раното откривање можат да имаат пресудна улога.
Профилот на Македонија за ова заболување, објавен од СЗО со податоци од 2019 и 2020 година, наведува 68 смртни случаи од рак на грлото на матката во 2019 година. За 2020 година, проценетата возрасно стандардизирана стапка на нови случаи изнесувала 7,5 на 100.000 жени.
Овие бројки не се актуелна статистика за 2026 година, но претставуваат важна основа за следење на трендовите. За да се процени дали превенцијата дава резултати, потребни се понови и редовно ажурирани податоци за новите случаи, смртноста, опфатот со скрининг и времето од откривањето до почетокот на лекувањето.
Посебно значење има вакцинацијата против хуманиот папиломавирус (ХПВ), кој е главен причинител на ракот на грлото на матката. Во профилот на СЗО со податоци за 2020 година, опфатот со првата доза кај целната група девојчиња бил наведен на околу 45 проценти, а со последната доза на околу 30 проценти. Тоа се историски показатели и не треба да се претставуваат како денешен опфат.
За Македонија, суштинското прашање е колку девојчиња денес ја примаат вакцината според препорачаниот распоред, колкав е опфатот по возрасни групи и општини и дали постојат групи што потешко доаѓаат до вакцинација. Без понови податоци, тешко може да се оцени напредокот или да се утврди каде се потребни дополнителни мерки.
Здравјето на девојчињата почнува пред возрасниот период
Посебниот фокус на девојчињата во извештајот е важен затоа што здравствените ризици не започнуваат со бременоста или во средната возраст. Навиките, изложеноста на ризици, менталното здравје и пристапот до информации во адолесценцијата можат да влијаат врз здравјето во подоцнежните години.
СЗО предупредува дека Европскиот регион има сериозен проблем со употребата на тутун кај младите. Во февруари 2026 година, организацијата соопшти дека девојчињата на возраст од 13 до 15 години во регионот имаат највисока стапка на употреба на тутун меѓу девојчињата од истата возраст во светот. Истите податоци укажуваат и на висока употреба на електронски цигари кај адолесцентите.
Ова е регионален тренд, а не доказ дека девојчињата во Македонија имаат идентично ниво на употреба. За домашна процена потребни се споредливи национални истражувања, поделени според возраст и пол, кои ќе покажат колку девојчиња користат класични цигари, електронски цигари или други никотински производи.
Без такви податоци, превентивните кампањи ризикуваат да се засноваат на општи пораки, наместо на конкретните навики и ризици кај младите.
Насилството е и здравствено прашање
Меѓу темите што СЗО ги вклучува во пошироката слика за здравјето на жените е и насилството. Неговите последици не завршуваат со физичките повреди. Може да влијае врз менталното здравје, репродуктивното здравје и долгорочната потреба од медицинска и психолошка поддршка.
Во извештај објавен во ноември 2025 година, СЗО Европа предупреди дека здравствените системи во регионот не обезбедуваат доследно целосна и навремена поддршка за преживеаните од родово базирано насилство. Организацијата тогаш посочи дека 28,6 проценти од жените и девојчињата на возраст од 15 години нагоре во регионот ќе доживеат физичко и/или сексуално насилство во текот на животот.
Ова е регионална процена од посебен извештај, а не бројка што може автоматски да се примени на Македонија. За домашната состојба се потребни податоци за пријавените случаи, здравствените последици, пристапот до психолошка помош и достапноста на специјализирани услуги.
Здравствените установи се важна точка за препознавање и поддршка на жртвите, но само ако постојат обучен персонал, јасни протоколи, доверливост и координација со другите надлежни служби.
Што треба да следи Македонија
Извештајот на СЗО е корисен токму затоа што овозможува здравјето да се следи преку повеќе показатели, наместо преку една бројка или изолирана институционална изјава. Но меѓународната споредба има вредност само ако се знае од која година е податокот, како е собран и дали методологијата е споредлива меѓу земјите.
За Македонија, приоритет треба да биде редовно објавување на податоци за мајчината смртност и грижата за бремените жени, новите случаи и смртноста од рак на грлото на матката, опфатот со ХПВ-вакцинација, скринингот и здравствените ризици кај адолесцентите. Важно е овие податоци да бидат достапни и споредливи по возраст и, каде што е можно, по регион и социјални околности.
Тоа бара координација меѓу Министерството за здравство, Институтот за јавно здравје, Државниот завод за статистика и другите институции што собираат здравствени податоци. Подеднакво важно е да се утврди кој ги анализира показателите и како резултатите влијаат врз буџетите, превентивните програми и организацијата на здравствените услуги.
Европските податоци не се замена за домашната слика. Тие се рамка со која може да се утврди што треба да се мери и каде се потребни подобри информации. За жените и девојчињата, тоа може да значи понавремена превенција, подобар пристап до услуги и поголема одговорност на институциите.
Затоа најважното прашање што го отвора новиот извештај не е само како Македонија стои во споредба со Европа, туку дали располага со доволно свежи, целосни и јавно достапни податоци за навреме да ги препознае здравствените ризици и да реагира.
