Петтемината кои не му ја доделија Нобеловата награда на Трамп: Кои се тие?

Американскиот претседател Доналд Трамп повторно остана без Нобеловата награда за мир, а одлуката на Норвешкиот Нобелов комитет предизвика остри реакции од Белата куќа. Трамп го обвини комитетот дека е воден од „радикални идеолози“ и оцени дека одлуката оставила „неизбришлива дамка врз Норвешка“. Но, зад изборот стојат петмина членови со различни политички и професионални биографии, од поранешни министри и истражувачи до луѓе со искуство во хуманитарни организации и мировни иницијативи.

Кој одлучува за Нобеловата награда за мир?

За разлика од другите Нобелови награди, кои ги доделуваат шведски институции, Нобеловата награда за мир е во надлежност на петчлен комитет во Норвешка. Неговите членови ги избира норвешкиот парламент со мандат од шест години, со можност за едно повторно именување.

Комитетот оваа година ја избра Нави Пилај, 85-годишна правничка и поранешна висока функционерка на Обединетите нации. Според образложението на комитетот, таа придонела државите и политичките лидери да се повикуваат на одговорност и им влевала надеж на жртвите на насилство и конфликти.

Трамп, кој тврди дека придонел за завршување на повеќе меѓународни конфликти, оцени дека заслужувал дури осум Нобелови награди за мир. Неговите тврдења за сопствената улога во разрешувањето на конфликтите, сепак, се предмет на оспорување, бидејќи дел од споровите остануваат нерешени, а неговиот придонес во други случаи е доведен во прашање.

Јорген Ватне Фриднес: најмладиот претседател на комитетот

Јорген Ватне Фриднес е претседател на Норвешкиот Нобелов комитет од 2024 година и најмладиот што ја извршувал оваа функција. Неговата биографија е поврзана со напорите за помирување по терористичките напади во Норвешка во 2011 година.

Тогаш, екстремниот десничар Андерш Беринг Брејвик уби осум лица во владината четврт во Осло и уште 69 на островот Утоја, каде што се одржувал летен камп на младинската организација на Лабуристичката партија. Фриднес со години работел на обновувањето на довербата и помирувањето по трагедијата.

Претходно работел и за организацијата „Лекари без граници“, а бил вклучен и во активности на норвешки организации за мир и човекови права. Неговата работа често се однесува на дијалогот, толеранцијата и политиките на сеќавање.

Асле Тое: геополитички истражувач и поддржувач на Израел

Заменик-претседателот на комитетот, Асле Тое, е истражувач во областа на меѓународните односи и геополитиката. Докторирал на Универзитетот во Кембриџ, а во својата работа се занимава со надворешната политика на Европската Унија, меѓународната безбедност и нуклеарното разоружување.

Тое е познат и како поддржувач на Израел, а во комитетот бил номиниран од норвешката десничарска Партија на прогресот. Неговите ставови се особено интересни во контекст на одлуката за наградување на Нави Пилај, која била поврзана со работата на истражна комисија на ОН што заклучила дека Израел извршил геноцид врз Палестинците во Газа. Израел ги отфрла ваквите обвинувања.

Тое претходно посочувал дека критериумите за Нобеловата награда за мир се предмет на дебати уште од првото доделување во 1901 година. Според него, комитетот мора да ги толкува принципите на Алфред Нобел во контекст на современите предизвици, вклучувајќи ги човековите права и климатските промени.

Ан Енгер: противничка на членството на Норвешка во ЕУ

Ан Енгер е долгогодишна политичарка и поранешна лидерка на норвешката Партија на центарот. Во парламентот била од 1985 до 2001 година, а од 1997 до 1999 година ја извршувала функцијата министерка за култура.

Енгер е позната и по противењето на членството на Норвешка во Европската Унија. Таа била една од водечките фигури во кампањата против членството пред референдумот во 1994 година.

Во 1998 година, накратко ја извршувала и функцијата премиерка, додека тогашниот премиер Шел Магне Бондевик бил на боледување.

Кристин Клемет: конзервативна политичарка и реформаторка во образованието

Кристин Клемет е поранешна пратеничка од Конзервативната партија и поранешна министерка за труд и администрација. Подоцна, од 2001 до 2005 година, била министерка за образование и истражување.

Во тој период била поврзана со спроведувањето на норвешката „Реформа на квалитетот“ во високото образование. Од 2006 година раководи со либералниот тинк-тенк „Цивита“, кој учествува во јавните дебати за политиките и развојот на норвешкото општество.

Клемет е членка на Нобеловиот комитет со мандат што завршува во 2026 година.

Гри Ларсен: од работничкото движење до хуманитарниот сектор

Гри Ларсен се приклучила на комитетот во 2024 година. Нејзината кариера започнала во младинското крило на норвешката Лабуристичка партија, каде што била лидерка од 2002 до 2006 година.

Подоцна работела како политичка советничка и државна секретарка во Министерството за надворешни работи. Од 2015 до 2020 година била генерален секретар на норвешкиот огранок на хуманитарната организација CARE.

Нејзиниот професионален пат ги поврзува политиката, дипломатијата и хуманитарната работа – области што се тесно поврзани со темите за мирот, човековите права и последиците од конфликтите.

Одлука што повторно ја отвори дебатата за наградата

Покрај петте членови, важна улога во работата на комитетот има и неговиот секретар Кристијан Берг Харпвикен, директор на Норвешкиот Нобелов институт и поранешен директор на Институтот за мировни истражувања во Осло. Тој ги подготвува досиејата и учествува во дискусиите, но нема право на глас.

Харпвикен предупредува дека, покрај дебатите за конкретните лауреати, треба да се внимава и на пошироката состојба во светот. Неговата работа се однесува на мировните процеси, граѓанските војни, миграцијата и изградбата на мирот.

Одлуките на Нобеловиот комитет често предизвикуваат контроверзии. Наградата за Барак Обама во 2009 година беше оспорувана, иако со текот на времето некои претходни избори, како оние на Нелсон Мандела и Мајка Тереза, добија пошироко признание.

Овојпат, Трамп не го криеше незадоволството. Тој изјави дека лично придонел за запирање на повеќе конфликти и дека требало да биде награден. Но Нобеловата награда за мир не се доделува врз основа на тоа колку политичар смета дека заслужува признание, туку според проценката на комитетот за придонесот на номинираните кон мирот.

Одлуката за Нави Пилај затоа повторно ја отвори дебатата за тоа како се толкуваат критериумите на Алфред Нобел и колку политичките очекувања можат да влијаат врз јавната перцепција на наградата. Реакцијата на Трамп, пак, покажа колку силно највисокото меѓународно признание за мир може да стане дел од политичката битка за личен углед и историско наследство.