Skip to content
Американскиот Устав забранува третпат да бидеш избран за претседател, но некои правни анализи отвораат прашање дали забраната важи и ако претседателската функција се преземе преку потпретседателското место. Ако ова толкување помине, истата дилема би важела и за Барак Обама.
Може ли Доналд Трамп да остане во Белата куќа и по завршувањето на вториот мандат, иако Уставот на САД му забранува повторно да биде избран за претседател? На прв поглед, одговорот е едноставен: не. Но во американските правни кругови постои дебата за едно тесно толкување на Уставот што отвора теоретска можност за враќање на претседателската функција преку потпретседателското место.
Сценариото звучи како политичка конструкција: Џеј Ди Венс се кандидира за претседател на изборите во 2028 година, Трамп се наоѓа на истата листа како кандидат за потпретседател, а по победата Венс се повлекува и Трамп ја презема функцијата.
Трамп во интервју за Ен-би-си во март 2025 година беше прашан за ваква можност и одговори дека тоа е една од опциите, додавајќи дека постојат и други методи. Во октомври истата година повторно зборуваше за трет мандат, но изјави и дека би го исклучил сценариото со потпретседателството затоа што би било премногу провидно и можеби неприфатливо за јавноста.
Клучното прашање, сепак, не е дали политичарите можат да смислат ваков план, туку дали тој би издржал пред американските институции и судови.
Што навистина забранува 22. амандман?
Дваесет и вториот амандман на американскиот Устав, ратификуван во 1951 година, предвидува дека никој не може да биде избран за претседател повеќе од двапати. Тој бил усвоен по четирите претседателски победи на Френклин Делано Рузвелт, со намера да се спречи претерана концентрација на извршната власт во рацете на еден човек.
Трамп победи на претседателските избори во 2016 и 2024 година. Затоа не може повторно да се кандидира и да биде избран за претседател на изборите во 2028 година, според вообичаеното и доминантно толкување на амандманот.
Но правната расправа се концентрира на зборот „избран“. Амандманот не вели експлицитно дека лице кое двапати било избрано за претседател никогаш повеќе не смее да ја врши функцијата. Тој забранува да биде избрано за претседател повеќе од двапати.
Токму таа јазична разлика е основата на аргументот дека претседателската функција можеби може да се преземе по друг пат – на пример, преку потпретседателското место, ако претседателот поднесе оставка, почине или на друг начин престане да ја врши функцијата.
Ова не е нова идеја. Правниот труд „The Twice and Future President“, објавен во Minnesota Law Review во 1999 година од Брус Пибоди и Скот Гант, ги разгледуваше можните уставни празнини во врска со двата претседателски мандата. Во 2015 година, професорот Ден Коенен објави посебна анализа во Boston College Law Review, во која заклучи дека текстот и историјата на релевантните одредби можат да поддржат толкување според кое претседател кој двапати бил избран би можел да стане потпретседател и потоа да ја преземе претседателската функција.
Тоа се сериозни правни анализи, но не се судски пресуди. Ниту едно од овие сценарија досега не е дефинитивно разрешено од американскиот Врховен суд.
Дванаесеттиот амандман е главната пречка
Противаргументот се наоѓа во 12. амандман, усвоен во 1804 година. Тој предвидува дека лице кое е уставно неподобно за функцијата претседател не може да биде потпретседател.
Оттука произлегува суштинскиот спор. Ако 22. амандман значи дека Трамп е уставно неподобен повторно да биде претседател, тогаш тој не може да биде ни кандидат за потпретседател. Но ако забраната се однесува само на повторен избор за претседател, а не и на преземање на функцијата преку наследување на претседателските овластувања, тогаш неговите поддржувачи би можеле да тврдат дека 12. амандман не го исклучува од потпретседателската функција.
Ова толкување го оспоруваат повеќе уставни правници. Професорот Дејвид Супер од Универзитетот Џорџтаун, во анализа за FactCheck.org, оценува дека аргументот за уставна „дупка“ погрешно го толкува 12. амандман. Според него, тој ги поврзува условите за потпретседателската функција со условите за претседателската, што значи дека забраната за трет претседателски мандат треба да го исклучи и заобиколниот пат преку потпретседателството.
Професорот Пол Гаудер од Нортвестерн исто така оценува дека таквото толкување е тешко одржливо бидејќи би ја поништило целта на 22. амандман: да спречи едно лице да ја задржува претседателската власт подолго од два мандата.
Од друга страна, професорот Иља Сомин од Универзитетот Џорџ Мејсон, цитиран од PolitiFact, оценува дека најдоброто толкување е дека Трамп не може да стане претседател третпат, но признава дека правното прашање не е целосно затворено.
Затоа не е прецизно да се тврди дека Уставот содржи јасна дозвола за трет мандат. Попрецизно е дека формулацијата создала тесна правна расправа за која сè уште нема конечна судска одлука.
Ако може Трамп, тогаш може ли и Обама?
Тука доаѓа прашањето што ја прави дебатата поширока од актуелната политичка пресметка во Републиканската партија.
Барак Обама беше избран за претседател во 2008 и 2012 година и ги заврши двата мандата. Според 22. амандман, тој не може повторно да биде избран за претседател. Но, ако се прифати правното толкување дека двата мандата го спречуваат само повторниот избор, а не и преземањето на функцијата преку потпретседателското место, истата логика би важела и за Обама.
Со други зборови, уставната „дупка“ не би можела да биде привилегија резервирана за Трамп. Ако правната конструкција е валидна, таа би можела да се примени и на поранешни претседатели од Демократската партија, вклучително и на Обама.
Но тоа не значи дека Обама може едноставно да се кандидира за потпретседател и автоматски да се врати во Белата куќа. И за него би важел истиот спор околу 12. и 22. амандман, со можни приговори при кандидатурата, во изборниот процес и пред судовите.
Тука има и политичка разлика: правна можност, дури и ако би била потврдена, не е исто што и реална можност за изборна победа. За таков потег би биле потребни партиска поддршка, согласност на претседателски кандидат да се повлече, изборна победа и институции што би го прифатиле трансферот на функцијата.
Зошто ова не е само игра со зборови?
Проблемот со ваквото сценарио е што би можело да го претвори ограничувањето на претседателските мандати во формалност. Ако претседател кој двапати бил избран може да се враќа преку потпретседателството, тогаш секој иден претседател би можел да се обиде да ја задржи власта со тоа што ќе најде политички сојузник подготвен да се кандидира на чело на листата, а потоа да се повлече.
Тоа би било спротивно на целта на 22. амандман, кој е усвоен токму за да спречи неограничено продолжување на претседателската власт. И затоа многу правници сметаат дека судовите треба да го толкуваат амандманот според неговата цел, а не само според тесната разлика меѓу „да бидеш избран“ и „да ја вршиш функцијата“.
Во август 2026 година, правниот труд на Квин Јиргејн во UCLA Law Review дополнително го отвори прашањето дали сојузните држави можат да го применат 22. амандманот за да спречат обид за заобиколување на ограничувањето. Авторот аргументира дека државите имаат можност, па и обврска, да реагираат против обид за неуставен трет мандат. Тоа е уште еден знак дека темата не е само политичка провокација, туку предмет на сериозна правна расправа.
Сепак, ниту овој труд не е пресуда, а можните институционални реакции би зависеле од конкретниот случај и од судските постапки што би следувале.
Повеќе политичка стратегија отколку сигурен уставен пат
Трамп може да ја користи идејата за трет мандат како политичка порака, начин да ја задржи контролата врз Републиканската партија или средство за тестирање на границите на институционалниот систем. Но од тоа не произлегува дека има правно сигурен начин да остане претседател по јануари 2029 година.
Промената на Уставот е многу потежок пат: потребни се двотретинско мнозинство во двата дома на Конгресот и ратификација од три четвртини од сојузните држави. Во сегашната политичка поларизација, обезбедувањето таква поддршка за укинување или менување на ограничувањето на мандатите би било исклучително тешко.
На крајот, најважниот заклучок е дека дебатата за Трамп не е доказ дека американскиот претседател може едноставно да го заобиколи Уставот. Таа покажува дека тесните формулации во уставниот текст можат да создадат правни спорови со огромни политички последици.
Ако некогаш судовите прифатат дека двата претседателски мандата не го спречуваат враќањето на функцијата преку потпретседателството, последиците нема да бидат ограничени на Доналд Трамп. Истата логика би можела да важи и за Барак Обама и за секој иден претседател кој веќе двапати бил избран. Токму затоа прашањето не е само дали Трамп може да најде начин да се врати, туку дали таквото толкување би ја зачувало или би ја испразнило од суштина уставната граница од два мандата.
