11 јули никогаш не е обичен датум на Балканот: зошто Сребреница и денес го дели регионот

Триесет и една година по геноцидот во Сребреница, судските факти се одамна утврдени, но политичката битка околу нив не запира. Додека семејствата сè уште погребуваат нецелосни останки од своите најблиски, дел од регионалните лидери продолжуваат да ја претвораат комеморацијата во ново поле за национални пресметки.

Во Поточари, на 11 јули 2026 година, повторно ќе бидат отворени десет гробови. Во нив ќе бидат положени посмртните останки на луѓе убиени во летото 1995 година, чии семејства чекале повеќе од три децении за да добијат место на кое ќе можат да запалат свеќа, да положат цвет или да прочитаат молитва.

Најмладиот меѓу нив имал 20, а најстариот 56 години кога биле убиени. Нивните останки биле пронаоѓани меѓу 1997 и 2022 година, во различни масовни гробници на подрачјето на источна Босна. Некои семејства и денес одбиваат погреб, надевајќи се дека ќе биде пронајдена уште некоја коска и дека телото на нивниот близок ќе биде барем малку поцелосно.

Тоа е најсуровото објаснување зошто 11 јули никогаш не е обичен датум на Балканот. Историјата не е затворена затоа што ни гробовите сè уште не се затворени.

Десет погреби по 31 година

Сребреница беше прогласена за „заштитена зона“ на Обединетите нации за време на војната во Босна и Херцеговина. Сепак, на 11 јули 1995 година, силите на Војската на Република Српска, под команда на Ратко Младиќ, ја зазедоа енклавата.

Во деновите што следуваа, бошњачките мажи и момчиња беа одделувани од жените, децата и постарите лица. Илјадници беа однесени на локации за притвор и масовни егзекуции, а жените, децата и старите беа насилно протерани.

Во Сребреница беа убиени повеќе од 8.000 Бошњаци, претежно мажи и момчиња. Меморијалната листа содржи 8.372 имиња, додека европските институции во актуелните комеморативни пораки зборуваат за повеќе од 8.300 жртви.

Пред годинашната комеморација, во Меморијалниот центар во Поточари беа погребани 6.772 жртви. Околу 250 други биле погребани на различни места, по желба на нивните семејства. Според Институтот за исчезнати лица на Босна и Херцеговина, продолжува потрагата по околу 900 жртви на геноцидот.

Причината поради која процесот трае толку долго не е само големината на злосторството. По егзекуциите, телата биле закопувани во примарни масовни гробници, а потоа повторно откопувани и преместувани во секундарни и терцијарни гробници со цел да се прикријат доказите.

Затоа, делови од телото на една жртва можат да бидат пронајдени на повеќе различни локации.

За судовите нема дилема: во Сребреница е извршен геноцид

Правната квалификација на злосторството во Сребреница не е прашање на политичко мислење, национално чувство или различно толкување на историјата.

Жалбениот совет на Хашкиот трибунал во предметот против Радислав Крстиќ во 2004 година правосилно утврди дека во Сребреница бил извршен геноцид. Меѓународниот суд на правдата во 2007 година го потврди истиот заклучок.

Судот не утврди дека Србија непосредно го извршила геноцидот или дека злосторството може да им се припише на нејзините државни органи. Но, утврди дека Србија ја прекршила обврската да го спречи геноцидот и да ги казни одговорните, вклучително и преку недоволната соработка во апсењето на Ратко Младиќ.

Пред Хашкиот трибунал и неговиот наследник беа осудени 18 лица за злосторства поврзани со Сребреница. Седуммина беа осудени за геноцид. Поранешниот политички лидер на босанските Срби Радован Караџиќ и командантот Ратко Младиќ добија доживотни затворски казни.

Овие пресуди не воспоставуваат вина на еден народ. Кривичната одговорност е индивидуална. Одговорни се луѓето што наредувале, планирале, организирале, помагале или учествувале во злосторствата.

Токму тука започнува судирот меѓу правната фактографија и политичката пропаганда.

Како индивидуалната вина се претвора во национална закана

Во дел од политичкиот и медиумскиот простор во Србија и Република Српска, признавањето на геноцидот со години се претставува како обвинување против целиот српски народ.

Такво тврдење нема ниту во пресудите, ниту во резолуцијата на Генералното собрание на ОН. Напротив, во документот експлицитно е наведено дека одговорноста за геноцидот е индивидуална и не може да му се припише на цел етнички, верски или друг колектив.

Сепак, политичкото претставување на комеморацијата како напад врз националниот идентитет има јасна функција. Наместо јавноста да разговара за имињата на жртвите, командната одговорност, масовните гробници и улогата на институциите, дебатата се пренасочува кон наводна колективна вина и загрозеност.

На тој начин, сторителите исчезнуваат од центарот на разговорот, а политичарите се претставуваат како бранители на народот.

Страдањето на српските цивили во војната во Босна и Херцеговина е историски факт кој заслужува истрага, правда и достоинствено сеќавање. Но, тоа страдање не ја менува судски утврдената природа на злосторството во Сребреница. Едни жртви не можат да се користат за бришење на други.

Резолуцијата на ОН ја откри длабочината на поделбата

Во мај 2024 година, Генералното собрание на Обединетите нации го прогласи 11 јули за Меѓународен ден на размислување и сеќавање на геноцидот во Сребреница.

Резолуцијата беше усвоена со 84 гласа „за“, 19 „против“ и 68 воздржани. Таа го осудува негирањето на геноцидот и величењето на лица осудени за воени злосторства, злосторства против човештвото и геноцид. Документот ги повикува државите да ги зачуваат утврдените факти преку образованието и да помогнат во пронаоѓањето и идентификацијата на преостанатите жртви.

Србија и политичкото раководство на Република Српска остро се спротивставија, тврдејќи дека документот ќе го стигматизира српскиот народ и дополнително ќе го подели регионот.

Но, резолуцијата не ја нарекува Србија „геноцидна држава“, ниту Србите „геноциден народ“. Таа зборува за конкретно злосторство, конкретни жртви, судски пресуди и индивидуална одговорност.

Поделбата, според тоа, не произлегува само од содржината на документот. Таа произлегува од политичката потреба документот да биде претставен како национална пресуда.

Битката за Сребреница се води и во училниците

Триесет и една година подоцна, децата во Босна и Херцеговина сè уште не учат иста историја.

Меморијалниот центар во Сребреница во 2026 година разговара со властите во Федерацијата на Босна и Херцеговина за вклучување наставен прирачник за геноцидот во образовните програми. Договори се постигнати со дел од кантоналните власти, но наставните планови не се унифицирани.

Во Република Српска, институционалното одбивање на судските квалификации останува една од главните пречки за заедничко изучување на минатото.

Така, новите генерации растат со паралелни историски наративи. За едни, Сребреница е геноцид потврден со пресуди, документи, ДНК-анализи, сведоштва и масовни гробници. За други, таа се претставува како контроверзен настан, „големо злосторство“ или тема наводно наметната од странски центри.

Кога општествата не можат да се договорат за минималните факти, помирувањето станува политички слоган, а не реален процес.

Забраната за негирање не го запре ревизионизмот

Во 2021 година, Кривичниот законик на Босна и Херцеговина беше изменет со одредби што го санкционираат негирањето на геноцидот и величењето правосилно осудени воени злосторници.

Сепак, дури во последните 12 месеци беше донесена првата правосилна пресуда според овие одредби. Војин Павловиќ беше осуден на три и пол години затвор поради величење осудени воени злосторници и обид за оправдување на геноцидот преку организирање собир во Братунац токму на 11 јули.

Фактот што првата правосилна пресуда доаѓа речиси пет години по воведувањето на забраната покажува дека законите сами по себе не можат да создадат култура на сеќавање.

Негираната историја опстојува кога ја повторуваат политичари, медиуми, институции и образовни програми.

Сеќавањето не е обвинение против народ, туку заштита од повторување

На 31-годишнината, Европската Унија повторно предупреди дека во Европа нема место за негирање геноцид, историски ревизионизам и величење осудени воени злосторници.

Но, иднината на регионот нема да зависи само од меѓународните соопштенија. Таа ќе зависи од подготвеноста на локалните општества да ги одвојат жртвите од политичките калкулации, а индивидуалната одговорност од колективниот идентитет.

Да се каже дека во Сребреница бил извршен геноцид не значи да се обвини цел народ. Тоа значи да се прифатат судски утврдените факти, да се почитуваат жртвите и да се спречи сторителите да се претворат во национални херои.

На 11 јули во Поточари ќе бидат погребани уште десет луѓе. За политичарите, датумот можеби повторно ќе биде можност за говори, поделби и национални мобилизации.

За семејствата, тоа ќе биде ден кога по 31 година ќе закопаат неколку пронајдени коски од татко, син, брат или роднина.

Токму затоа Сребреница сè уште го дели Балканот. Не затоа што фактите не се познати, туку затоа што нивното прифаќање и натаму има политичка цена.