Skip to content
Речиси три од десет деца во Северна Македонија, или околу 120.000, растат во домаќинства чии приходи не обезбедуваат сигурен живот над прагот на сиромаштија. Новата анализа за детските надоместоци, објавена во мај 2026 година, покажува дека најизложени се децата од големите семејства, еднородителските домаќинства и ромските заедници, додека постојниот систем на парична помош опфаќа само околу едно од пет деца.
Најновите податоци од Анкетата за приходи и услови за живот за 2024 година ја утврдуваат стапката на ризик од сиромаштија кај децата на 29,5 отсто. Националниот просек за целото население е 21,9 отсто. Бројката од околу 120.000 деца, која УНИЦЕФ ја употребува во своето соопштение, е заокружена проценка, а не административен попис на секое дете што живее во сиромашно домаќинство.
Ризикот од сиромаштија не значи дека сите овие деца имаат идентични животни услови. Статистички, под прагот се сметаат лицата чиј еквивалентен расположлив приход е понизок од 60 отсто од медијалниот национален приход. Во секојдневниот живот, ограничените приходи се претвораат во послаб квалитет на исхраната, одложена здравствена грижа, помал пристап до образование, дигитални уреди, соодветно домување и активности потребни за нормален детски развој.
Најголем ризик кај големите и еднородителските семејства
Просечната стапка од 29,5 отсто прикрива значително подлабоки разлики. Кај семејствата со еден родител и кај домаќинствата со три или повеќе деца, речиси секое второ дете живее под прагот на сиромаштија. Слично висока изложеност УНИЦЕФ утврдува и во ромските заедници.
Токму кај големите семејства се појавува една од главните противречности во системот. Детскиот додаток е ограничен на максимум две деца. Семејство со три, четири или повеќе деца може да го добива истиот вкупен износ како домаќинство со две деца, иако трошоците за храна, облека, образование, превоз и грижа продолжуваат да растат со секое следно дете.
Тоа значи дека помошта по дете станува сè помала токму во семејствата кај кои статистиката покажува највисок ризик од сиромаштија.
Колку изнесуваат детскиот и образовниот додаток
Според вредностите што ги користи анализата за 2026 година, месечниот детски додаток се движи од 1.418 до 2.692 денари, зависно од бројот и возраста на децата. За едно дете на училишна возраст износот е 1.418 денари, додека за едно дете од предучилишна возраст во анализираните примери изнесува 1.701 денар. Максималниот износ од 2.692 денари е ограничен на две деца, без натамошно зголемување за третото или четвртото дете.
Образовниот додаток се исплаќа во четири периоди во текот на учебната година. Индексираните износи за 2026 година, наведени во анализата, се 2.976 денари по период за ученик во основно образование и 4.250 денари за средношколец. Тоа е вкупно 11.904 денари годишно за основец и 17.000 денари за средношколец.
На интернет-страницата на Министерството сè уште се прикажани законските основни износи од 700 денари месечно за основно и 1.000 денари за средно образование, односно исплати од 2.100 и 3.000 денари по мерен период. На истата страница е наведено дека сумите секоја година се усогласуваат со трошоците за живот. Разликата со индексираните износи од анализата покажува дека граѓаните немаат едноставно и јасно достапна табела со актуелните суми што важат во 2026 година.
За добивање образовен додаток, ученикот мора да присуствува на најмалку 85 отсто од реализираните часови. Условот има цел да го поттикне редовното образование, но може дополнително да ги погоди децата кои отсуствуваат поради сиромаштија, недостапен превоз, семејни проблеми или други социјални пречки.
Системот опфаќа само околу едно од пет деца
Микросимулацијата во анализата го проценува сегашниот опфат на детските парични надоместоци на 21,4 отсто од децата. Тоа значи дека системот во различна форма достигнува до приближно едно од пет деца, иако речиси три од десет се изложени на ризик од сиромаштија. Процентот е моделска проценка и не треба да се претставува како официјален административен број на исплатени корисници.
Последните прецизни административни податоци што може да се следат во јавно достапните владини извештаи се од декември 2022 година. Тогаш детски додаток добивале 46.500 деца, а образовен додаток 30.179 ученици и студенти. Двете бројки не треба да се собираат, бидејќи дел од корисниците можат да ги добиваат двете права. Во проверените извори не е најдена понова, целосно расчленета административна бројка за 2025 или 2026 година.
Недостигот од тековни јавни податоци го отежнува одговорот на основните прашања: колку барања биле поднесени, колку биле одобрени, колку одбиени, од кои причини и во кои општини има најголем број деца што остануваат надвор од системот.
Ниските прагови оставаат дел од сиромашните семејства без помош
Правото на детски и образовен додаток зависи од приходите во последните три месеци, бројот на членови и имотната состојба на домаќинството. Почетната основа за пресметување на приходниот праг е 6.800 денари. За четиричлено домаќинство вкупниот дозволен просечен месечен приход е 15.640 денари, а за петчлено 17.000 денари. За тричлено домаќинство со самохран родител прагот изнесува 21.080 денари.
Анализата го проценува еквивалентниот праг на сиромаштија за 2026 година на 13.888,96 денари за една еквивалентна возрасна единица. Иако двете вредности не можат механички да се споредуваат без да се земат предвид различните скали за домаќинството, основата од 6.800 денари е само околу половина од проценетиот праг на сиромаштија. Затоа УНИЦЕФ предлага приходните ограничувања да се поврзат со прагот на сиромаштија или со минималната плата, наместо да зависат од ниски номинални основи.
Правото може да биде одбиено и ако домаќинството поседува втор стан или куќа, деловен простор, објект во градба, градежно земјиште, хартии од вредност или заштеда поголема од 70.000 денари. Ваквите проверки треба да спречат злоупотреби, но можат да исклучат и домаќинства со нередовни приходи, мал наследен имот што не носи приход или ограничена заштеда наменета за здравствени и други непредвидени трошоци.
Техничката анализа предупредува дека и најширокиот модел заснован исклучиво на проверка на приходите би опфатил најмногу околу 42 отсто од децата. Причините се строгите прагови, административната сложеност, нестабилните приходи на домаќинствата и фактот што дел од семејствата не поднесуваат барање или не успеваат да ја завршат постапката.
Инфлацијата ја намали реалната вредност на помошта
Паричните надоместоци законски се усогласуваат со трошоците за живот, но нивната вредност не го следела растот на платите и на реалните семејни расходи. Инфлацијата на крајот од 2022 година достигнала 19,5 отсто, додека просечната годишна стапка изнесувала 14,2 отсто. Според проценката наведена во анализата, ценовниот шок само во таа година втурнал дополнителни 13.000 лица под прагот на сиромаштија, меѓу кои околу 5.000 деца.
Во 2019 година минималниот детски додаток изнесувал осум отсто од нето-минималната плата. До 2026 година тој удел се намалил на 5,8 отсто. Максималниот детски додаток паднал од 15,2 на 11 отсто од минималната плата, а образовниот додаток за основец се свел на еквивалент од 4,1 отсто. Помошта номинално растела, но платите и трошоците се зголемувале побрзо.
Додатокот покрива мал дел од семејната кошница
Синдикалната минимална кошница за четиричлено семејство во јули 2026 година изнесува 68.498 денари. За домаќинство што плаќа кирија, проценетиот месечен износ се зголемува на 83.873 денари.
Минималниот детски додаток од 1.418 денари покрива околу 2,1 отсто од основната синдикална кошница. Дури и максималниот износ од 2.692 денари покрива помалку од четири отсто.
Во јулската кошница за образование се пресметани 7.192 денари месечно, а за облека и обувки дополнителни 6.511 денари. Овие категории не претставуваат прецизна сметка за почеток на учебната година и ги опфаќаат расходите на целото домаќинство, но даваат индикатор за финансискиот товар пред септември.
Кога годишниот образовен додаток ќе се подели на 12 месеци, поддршката изнесува просечно 992 денари месечно за основец и околу 1.417 денари за средношколец. Тоа е приближно 14, односно 20 отсто од образовната ставка во синдикалната кошница.
Ако трошоците за образование, облека и обувки се земат како индикативен товар од 13.703 денари во месецот пред почетокот на наставата, една исплата од 2.976 денари за основец би покрила околу 22 отсто од тој износ. Исплатата од 4.250 денари за средношколец би покрила околу 31 отсто.
Две можни реформи и намалување на сиромаштијата до шест процентни поени
УНИЦЕФ и авторите на анализата разработуваат два главни реформски правци. Првиот е постепено воведување универзален детски додаток за сите деца, со повисоки дополнувања за сиромашните домаќинства, големите семејства и децата вклучени во образованието. Вториот е задржување на приходното тестирање, но со повисоки прагови, поголеми износи и укинување на ограничувањето на максимум две деца.
Моделите со универзален додаток би опфатиле меѓу 63,9 и 100 отсто од децата и би ја намалиле детската сиромаштија за 3,1 до 5,9 процентни поени. Проценетиот дополнителен годишен расход се движи меѓу 27,5 и 61,3 милиони евра, зависно од опфатот и висината на поддршката.
Засилениот модел со проверка на приходите би опфатил меѓу 29,2 и 42,1 отсто од децата. Во зависност од комбинацијата на прагови и износи, проценетото намалување на сиромаштијата се движи од 0,4 до шест процентни поени, со дополнителен годишен расход меѓу 10,7 и 37,9 милиони евра.
Како непосредни измени се предлагаат поврзување на надоместоците со прагот на сиромаштија или со минималната плата, укинување на ограничувањето според бројот на деца, вклучување на децата од предучилишна возраст во образовната поддршка и примена на скала што пореално ги признава трошоците за секое дете. Се предлага и постепено, наместо нагло укинување на помошта кога родителот ќе се вработи формално, за семејството да не биде вратено во сиромаштија веднаш по влегувањето на пазарот на трудот.
Проценките се микросимулации, а не гарантирани прогнози. Но тие покажуваат дека постојниот резултат не произлегува само од недостиг на пари. Ниските прагови, ограничувањето на две деца, слабата реална вредност на додатоците, исклучувањето на предучилишните деца и недостигот од актуелни јавни податоци создаваат систем што прецизно ја мери детската сиромаштија, но не успева да стигне до голем дел од децата што ги регистрира статистиката.
