Секое десетто бебе во Македонија се раѓа пред навршената 37. гестациска недела. За дел од овие новороденчиња првите денови и месеци се борба за преживување, но медицинската грижа не завршува со излегувањето од инкубаторот. Следуваат редовни специјалистички контроли, следење на растот и развојот, а кај дел од децата и долготрајна физикална терапија и рана интервенција.
На Светскиот ден на предвреме родените бебиња, 17 ноември, вниманието не треба да биде насочено само кон медицинските тимови кои ги спасуваат најмалите пациенти, туку и кон прашањето што се случува откако тие ќе си заминат дома. Колку брзо родителите добиваат стручна помош, дали можат да обезбедат редовно следење на развојот и дали услугите се достапни и надвор од Скопје?
Според податоците што ги соопшти директорката на Универзитетската клиника за гинекологија и акушерство, Ирена Алексиоска-Папестиев, од 1 јануари до 31 октомври 2026 година на Клиниката биле реализирани 3.266 породувања, при што биле родени 3.216 живи новороденчиња. Од нив, 610, односно околу 19 проценти, биле предвреме родени. Околу 402 од овие бебиња биле третирани на Одделението за интензивна нега и терапија.
Овој процент не треба да се толкува како стапка на предвремени раѓања во целата држава. ГАК е национален терциерен центар во кој се упатуваат ризичните бремености од различни делови на земјата, па затоа уделот на предвремено родените бебиња таму е повисок од државниот просек. Според процените што ги пренесоа здравствените власти, на национално ниво околу 9 до 10 проценти од бебињата се раѓаат пред навршените 37 недели од бременоста.
Подобрено преживување, но потребна е грижа и по болницата
Македонија во последната деценија постигна значителен напредок во преживувањето на новороденчињата. Според извештајот на УНИЦЕФ и меѓуагенциската група на ОН за процена на смртноста кај децата, од 2015 до 2024 година неонаталната смртност во земјава е намалена за 87 проценти.
Овој резултат е поврзан со подобрувањето на итната акушерска и неонатална грижа, унапредувањето на клиничките протоколи, подобрата реанимација на новороденчињата, спречувањето инфекции и подобрените системи за упатување на ризичните случаи. Важна улога имаа и инвестициите во опрема и едукацијата на медицинскиот кадар.
Но, намалувањето на смртноста не значи дека предвремените раѓања се поретки, ниту дека сите предизвици се решени. Предвремено родените деца може да имаат потреба од дополнително следење на моторниот, когнитивниот, говорниот и сензорниот развој. Кај некои се потребни контроли кај педијатар, невролог, офталмолог, аудиолог и други специјалисти, зависно од здравствената состојба и гестациската возраст при раѓањето.
Затоа, грижата не смее да се прекине со отпуштањето од болница. Раното откривање на развојните отстапувања и навременото започнување со соодветен третман можат да бидат од особено значење за понатамошниот развој на детето.
Родителите не смеат сами да го бараат патот до помошта
За родителите на предвремено родено бебе, излегувањето од болница не значи дека неизвесноста завршува. Напротив, тогаш започнува период во кој мора да се снајдат со распоред на контроли, препораки од повеќе специјалисти, вежби и евентуални терапии.
УНИЦЕФ во својот водич за родители на деца од раѓање до тригодишна возраст препорачува поинтензивно следење на развојот кај предвремено родените деца и децата со ризик-фактори. Во водичот се наведуваат контролни периоди во првата, третата, четвртата, шестата, деветтата, дванаесеттата, осумнаесеттата, дваесет и четвртата и триесет и шестата месечна возраст, со цел навремено да се откријат можни отстапувања.
Во истиот водич се посочува и Развојното советувалиште при Здравствениот дом Скопје, како и улогата на избраниот педијатар и патронажната сестра во следењето на детето. Но, за родителите што живеат во други градови и рурални средини, клучно е да знаат каде можат да добијат соодветна услуга во близина на местото на живеење и дали за специјалистичка процена мора редовно да патуваат до Скопје.
Тука се отвора едно од најважните прашања за здравствениот систем: дали постои доволно развиена и функционална мрежа за рана интервенција во детството, со јасни упатства, достапни стручни тимови и континуирано следење на секое дете на кое му е потребна поддршка?
Во мај 2025 година, министерствата за здравство, социјална политика и образование потпишаа меморандум за соработка за пилотирање и подготовка на семејно ориентиран систем за рана интервенција во детството. Тоа е важен институционален чекор, но родителите имаат потреба да знаат што конкретно е реализирано, каде функционираат услугите, колку семејства се опфатени и дали системот е достапен на национално ниво.
Недостигот од медицински кадар е дополнителен предизвик
Покрај напредокот во опремата и третманот, Клиниката за гинекологија и акушерство се соочува и со недостиг од медицински сестри, кои се неопходни за грижата за новороденчињата во интензивна нега.
Ова е особено чувствително прашање затоа што неонаталната грижа не зависи само од инкубаторите и медицинската технологија. Таа бара постојано следење, високо обучен персонал и индивидуален пристап кон секое бебе. Недостигот од кадар може да создаде дополнителен притисок врз медицинските тимови и да ја ограничи можноста за континуирана и персонализирана грижа.
Затоа, покрај инвестициите во опрема, потребни се и долгорочни политики за задржување и едукација на медицинскиот персонал, како и подобра организација на следењето на децата по болничкото лекување.
Поддршката не смее да зависи од можностите на семејството
По повод Светскиот ден на предвреме родените бебиња, Клиничката болница „Аџибадем Систина“ најави бесплатно едукативно предавање со практични вежби за сензомоторна стимулација, наменето за родители и бебиња до 12-месечна возраст. Настанот е закажан за 17 ноември во 13 часот, а ќе го води детскиот физиотерапевт Дијана Мариновска. Болницата најави и бесплатни превентивни прегледи за бебињата родени во установата, на возраст од три до 12 месеци, со претходно закажување.
Ваквите активности можат да им помогнат на родителите да добијат информации и стручни насоки. Но, поединечните иницијативи не можат да ја заменат обврската на јавниот здравствен систем да обезбеди достапна и континуирана поддршка за сите деца на кои им е потребна.
Клучното прашање е дали едно семејство што нема финансиски можности за редовни приватни прегледи и терапии може да добие навремена и квалитетна услуга во јавниот систем. И дали родителите во помалите градови имаат исти можности како оние во Скопје?
Предвременото раѓање не е избор на родителите, ниту здравствениот и развојниот исход на детето смее да зависи од нивните финансиски можности или местото каде што живеат.
Напредокот во спасувањето на најмалите бебиња е голем успех за македонското здравство. Но, тој успех ќе биде целосен само ако преживувањето биде проследено со достапна здравствена и развојна поддршка, од првите денови по раѓањето до раното детство.
Најмалите бебиња заслужуваат најголема грижа. А таа грижа не смее да заврши на излезот од болницата.

