Бањска повторно ја отвори болната рана меѓу Косово и Србија

Пресудите за Бањска повторно го ставија во центарот на балканската криза судирот меѓу Приштина и Белград, откако Основниот суд во Приштина на 24 април им изрече доживотен затвор на Благоје Спасојевиќ и Владимир Толиќ, а 30 години затвор на Душан Максимовиќ, поради нивната улога во вооружениот напад во септември 2023 година во селото Бањска, кога беа убиени еден косовски полицаец и тројца напаѓачи.

Судот оцени дека тројцата учествувале во добро организиран план за дестабилизација на уставниот поредок на Косово и за обид северот на земјата, каде мнозинството се Срби, да се оттурне од институциите на Приштина и да се врзе за Србија. Со тоа, случајот Бањска не остана само кривично дело со тешки последици, туку и официјално беше третиран како политички и безбедносен удар врз државниот поредок.

Тежината на пресудата е уште поголема затоа што Бањска и досега важеше за најопасниот безбедносен инцидент на Косово по прогласувањето независност во 2008 година. Во судската постапка беа опфатени само тројцата обвинети кои се наоѓаа во притвор, додека повеќе од 40 други лица остануваат дел од обвинението, но не се достапни на косовските власти. Меѓу нив е и Милан Радоичиќ, поранешен влијателен косовско-српски политичар, кого Приштина го смета за водач на групата. Тој јавно призна дека учествувал во престрелката, но живее во Србија, која одбива да ги предаде своите државјани на косовските институции.

Токму тука пресудите добиваат поширока политичка димензија. За Косово, ова е прв судски чекор со кој нападот во Бањска добива формална правна квалификација и јасна порака дека станувало збор за организирана акција, а не за изолиран инцидент. Косовскиот министер за внатрешни работи Џељаљ Свечља по пресудата порача дека правдата за Бањска нема да биде целосна додека не одговараат сите инволвирани, вклучително и, како што тврди Приштина, оние што имале политичка, финансиска и логистичка улога.

Од српска страна, реакцијата беше сосема поинаква. Канцеларијата на српската влада за Косово ја оцени пресудата како политички мотивирана и драконска, со тврдење дека станува збор за одмазда и за пресуда донесена под политички притисок. Тој одговор покажува дека Бањска и понатаму не е само судски предмет, туку жива точка на спор меѓу двете страни, каде иста пресуда во Приштина се чита како правда, а во Белград како политичка пресметка.

Во таков контекст, пресудите тешко дека ќе ја затворат приказната. Напротив, тие повторно ја отвораат најтешката дилема во односите меѓу Косово и Србија: дали судските одлуки ќе помогнат да се расчисти одговорноста за нападот, или ќе станат уште една линија на продлабочување на меѓусебната недоверба.