САД ѝ отвораат пат на Саудиска Арабија кон збогатување ураниум

Администрацијата на американскиот претседател Доналд Трамп подготвува договор за цивилна нуклеарна соработка со Саудиска Арабија кој би можел да му овозможи на кралството во иднина да развива капацитети за збогатување ураниум. Договорот не значи дека Ријад автоматски ќе добие нуклеарно оружје, но отсуството на најстрогите механизми за контрола предизвикува загриженост кај дел од американските законодавци и експертите за неширење нуклеарно оружје.

Според американските медиуми, Трамп го одобрил договорот, кој треба да биде доставен до Конгресот и би важел 30 години. Документот треба да им овозможи на американските компании да учествуваат во изградбата на саудиската цивилна нуклеарна индустрија, проценета на десетици милијарди долари. Можно е по заедничка американско-саудиска студија да биде разгледана и изградба на постројка за збогатување ураниум во Саудиска Арабија.

Станува збор за таканаречен „Договор 123“, именуван според членот 123 од американскиот Закон за атомска енергија. Таквиот договор е неопходна правна основа за американскиот извоз на нуклеарни материјали, опрема и технологија, како и за научна, техничка и безбедносна соработка со друга држава.

Спорниот дел е што предложениот договор не го содржи таканаречениот „златен стандард“, со кој државата-партнер се откажува од збогатување ураниум и од преработка на искористено нуклеарно гориво. Тоа се процеси што можат да се користат во цивилната енергетика, но истовремено претставуваат потенцијален пат кон производство на материјал погоден за нуклеарно оружје.

Во договорот, според информациите на „Ројтерс“, не е предвидено ниту Саудиска Арабија да го прифати Дополнителниот протокол на Меѓународната агенција за атомска енергија. Протоколот им дава на инспекторите пошироки овластувања, вклучително и можност за ненајавени проверки на локации што државата претходно не ги пријавила како нуклеарни објекти.

Американскиот секретар за енергетика Крис Рајт тврди дека договорот е наменет исклучиво за цивилна нуклеарна соработка и дека ги почитува законските стандарди за неширење нуклеарно оружје. САД и Саудиска Арабија уште во ноември 2025 година објавија дека ги завршиле преговорите и најавија внесување американска нуклеарна технологија во саудискиот енергетски сектор.

Според изворите запознаени со документот, договорот создава правна можност за соработка и во чувствителни делови од нуклеарниот горивен циклус, но не ги обврзува САД веднаш да ѝ пренесат на Саудиска Арабија технологија за збогатување ураниум. Секоја конкретна одлука за изградба на таков капацитет би барала дополнителни политички, технички и регулаторни постапки.

Збогатувањето ураниум само по себе не значи поседување нуклеарна бомба. За производство на оружје се потребни значително повисоко ниво на збогатување, доволно количество материјал и дополнителни технолошки способности за изработка на функционална бојева глава. Сепак, сопствени центрифуги и национален капацитет за збогатување би ѝ овозможиле на Саудиска Арабија да стекне технологија што може да има и цивилна и воена примена.

Загриженоста е дополнително засилена од претходните изјави на саудискиот престолонаследник Мохамед бин Салман. Тој во повеќе наврати изјави дека Саудиска Арабија би настојувала да добие нуклеарно оружје доколку тоа го направи регионалниот ривал Иран.

Договорот со Ријад се разликува од нуклеарната спогодба што САД ја склучија со Обединетите Арапски Емирати во 2009 година. Емиратите се откажаа од домашно збогатување ураниум и преработка на нуклеарен отпад, а токму тој модел Вашингтон со години го претставуваше како највисок стандард за цивилна нуклеарна соработка.

По доставувањето на договорот, Конгресот ќе има околу 90 дена активни седници за негово разгледување. За да биде блокиран, двата дома треба да усвојат заедничка резолуција, а доколку Трамп стави вето, противниците ќе треба да обезбедат двотретинско мнозинство за негово надминување.