Skip to content
Зделката за повеќе од 100 електрични автобуси за Скопје го отвори прашањето кој стои зад унгарската компанија „Икарус“. Нејзиниот претседател Габор Селеш не е само индустријалец, туку една од најпознатите личности во политичко-бизнис екосистемот изграден околу унгарскиот премиер Виктор Орбан. Тоа не значи дека зделката е спорна сама по себе, но е доволна причина јавноста да знае кој е човекот што ја претставува компанијата која ќе испорачува автобуси за главниот град на Македонија.
Од индустријалец до еден од највлијателните луѓе во орбановиот круг
Габор Селеш не е ново име во унгарската економија. Тој своето богатство го стекнал уште пред Виктор Орбан повторно да дојде на власт во 2010 година, преку индустриските компании „Videoton“ и „Ikarus“.
Токму затоа аналитичарите во Унгарија прават важна разлика: Селеш не е бизнисмен што го создала власта, туку бизнисмен кој подоцна станал еден од најлојалните јавни поддржувачи на политиките на Орбан.
Со текот на годините тој прерасна во дел од кругот на влијателни стопанственици кои не само што имаат економска тежина, туку активно учествуваат во промовирањето на владините политики и индустриската стратегија на Фидес.
Медиумскиот човек на Орбан
Политичката блискост меѓу Селеш и Орбан не се гледа само преку бизнисот.
Селеш беше сопственик на телевизијата Echo TV и весникот Magyar Hírlap, два медиума кои со години беа меѓу најсилните поддржувачи на политиките на Виктор Орбан.
Покрај тоа, тој беше еден од организаторите и финансиерите на таканаречените „Маршеви на мирот“ („Peace March“), масовни јавни собири кои редовно се организираа како демонстрација на поддршка за владата на Орбан.
Во унгарските политички анализи токму овие активности најчесто се наведуваат како доказ дека Селеш не бил само успешен индустријалец, туку и еден од луѓето кои помогнаа да се изгради политичката и медиумската инфраструктура што ја одржува доминацијата на Фидес.
„Икарус“ како дел од економската дипломатија на Унгарија
Најинтересниот дел од приказната, особено од македонска перспектива, не е личната политичка блискост меѓу Селеш и Орбан, туку улогата што „Икарус“ ја има во современата економска политика на Унгарија.
Во последната деценија владата на Виктор Орбан започна стратегија за повторно заживување на домашната индустрија, особено во секторите што имаат симболично значење за унгарската економија. Автобуското производство е еден од тие сектори.
„Икарус“ не е обична фабрика. Таа е еден од најпрепознатливите индустриски брендови во историјата на Унгарија. Во времето на поранешна Источна Европа, автобусите „Икарус“ се извезуваа во десетици држави и претставуваа симбол на унгарската машинска индустрија.
По распадот на старата компанија, повеќе наследници продолжија да го користат брендот. Во последните години владата на Орбан настојува повторно да го позиционира „Икарус“ како национален производ способен да конкурира на европскиот и светскиот пазар, особено во сегментот на електричните автобуси.
Токму затоа компанијата често се појавува како дел од официјални државни економски мисии. При посетите на странски пазари, претставници на „Икарус“ учествуваат во официјалните бизнис-делегации на унгарската влада, заедно со министри и други државни претставници.
Еден од најпознатите примери беше економската мисија во Иран, каде што „Икарус“ беше претставен како една од водечките компании во напорите на Будимпешта да отвори нови пазари за унгарската индустрија.
Ова покажува дека компанијата не функционира само како приватен производител на автобуси, туку и како инструмент на економската дипломатија на Унгарија. Таквиот модел не е невообичаен – многу европски држави ги промовираат своите национални компании преку државни економски мисии – но е важно да се разбере дека „Икарус“ има поширока улога од класичен производител што се појавува на тендер.
Од таа перспектива, договорот за електричните автобуси за Скопје не е само комерцијална набавка. Тој може да се гледа и како дел од пошироките економски односи меѓу Будимпешта и Скопје, кои во последните години значително се интензивираа.
Токму затоа јавноста има право да поставува прашања за моделот на финансирање, условите под кои е склучен договорот, дали во проектот учествуваат унгарски државни финансиски институции и дали постои поширока рамка на економска соработка меѓу двете влади.
Тоа не е сомневање за незаконитост. Тоа е прашање на транспарентност кога станува збор за голема јавна набавка.
И медиумите се дел од приказната
Интересно е што патот на Селеш не завршува со индустријата.
Неговата медиумска империја подоцна стана дел од поширокото преструктурирање на медиумскиот пазар во Унгарија. Телевизијата Echo TV подоцна премина во сопственост на Лоринц Месарош, уште еден бизнисмен кој важи за еден од најблиските соработници на Орбан.
Овој факт покажува дека индустријата, медиумите и политиката во унгарскиот модел често се испреплетени многу повеќе отколку што е вообичаено во западноевропските демократии.
Икарус – славно име со сложена корпоративна историја
Иако брендот „Икарус“ има огромна репутација, неговата корпоративна историја во последните две децении е далеку посложена.
По пропаѓањето на оригиналната компанија, се појавија повеќе правни субјекти што го користат истото име. Дел од нив беа предмет на судски спорови околу користењето на брендот, а имаше и неколку неуспешни обиди за рестартирање на производството.
Токму затоа, во случајот со автобусите за Скопје, ќе биде важно јавноста да знае со која конкретна компанија е склучен договорот, какви се нејзините производствени капацитети и какво е нејзиното искуство со испорака на електрични автобуси на европскиот пазар.
Автобусите што ги поврзаа Будимпешта и Скопје
Фактот дека Габор Селеш е близок до Виктор Орбан сам по себе не значи дека договорот за автобусите е проблематичен. Но, неговата политичка, медиумска и деловна биографија покажува дека „Икарус“ денес не е само производител на автобуси, туку компанија што е дел од пошироката индустриска и економска стратегија на Унгарија.
Токму затоа, кога станува збор за јавна набавка од ваков обем, транспарентноста не треба да се сфати како недоверба, туку како обврска. Граѓаните имаат право да знаат кој стои зад компанијата, под кои услови е склучен договорот и дали, покрај комерцијалниот интерес, во игра се и пошироки економски и политички интереси што ги поврзуваат Будимпешта и Скопје.
