Skip to content
Кога ќе се објават резултатите од ПИСА, дебатата во Македонија речиси секогаш се сведува на истото прашање – зошто македонските ученици се толку ниско? Но ПИСА не е тест кој проверува колку лекции ученикот запаметил. Напротив, тестот е конструиран токму за да утврди дали 15-годишникот знае да го употреби наученото кога задачата не изгледа како онаа од учебникот.
Најновите резултати од ПИСА 2025, објавени пред два дена, повторно се лоши. Македонските ученици освоиле просечно 378 поени по природни науки, наспроти 482 во ОЕЦД, 380 по математика наспроти 463 и 357 по читање наспроти 461 поен. Во новата област, компјутерско решавање проблеми, Македонија има 389 поени, додека просекот на ОЕЦД е 500.
Но бројките стануваат многу посериозни кога ќе се погледне што учениците реално можат да направат со знаењето.
Само 32 проценти од македонските ученици го достигнуваат основното ниво по математика. Тоа значи дека 68 проценти не можат сигурно да решат ниту задачи во кои треба самостојно да препознаат како едноставна животна ситуација може да се претвори во математички проблем, на пример да споредат две рути или да пресметаат вредност во друга валута.
Кај читањето состојбата е уште полоша. Само 26 проценти го достигнуваат основното ниво. За ПИСА тоа значи ученикот да може да ја пронајде главната идеја во текст со умерена должина, да извлече информација според зададени критериуми и да размисли за целта на текстот. Речиси три четвртини од македонските 15-годишници не го достигнуваат тоа ниво.
Во природните науки основното ниво го достигнуваат 36 проценти. Тука не се бара ученикот само да знае дефиниција од физика, хемија или биологија, туку да може да препознае објаснување за познат феномен и, врз основа на дадени податоци, да процени дали некој заклучок е точен.
Токму тука е суштината на ПИСА.
ПИСА прашува „што можеш со знаењето“, а не „што паметиш“
ОЕЦД експлицитно наведува дека ПИСА не проверува само дали ученикот може да репродуцира научено знаење. Се испитува дали може да размислува, да го пренесе знаењето во нова ситуација, да реши сложен проблем, да процени доказ и да донесе аргументиран заклучок. Во математиката тоа значи математичко расудување и примена во реални ситуации, во читањето разбирање, оценување и размислување за текстот, а во науката работа со докази, информации и заклучоци.
Затоа ученик кој може беспрекорно да ја повтори лекцијата, да ја каже дефиницијата и да ја запише формулата може сепак да има проблем на ПИСА ако не знае кога и зошто таа формула треба да ја примени.
И токму за овој проблем ОЕЦД ја предупредува Македонија со години.
ОЕЦД уште во 2019 година го лоцираше проблемот во училницата
Во големата анализа на македонскиот образовен систем од 2019 година, изработена од ОЕЦД со поддршка на УНИЦЕФ и во соработка со Министерството за образование, забелешките се исклучително директни.
ОЕЦД утврдил дека оценувањето во македонските училници претежно се сведувало на сумативно оценување и на „тесен опсег задачи од пониско когнитивно ниво“. Учениците добивале малку можности да покажат применливи вештини, решавање проблеми и критичко размислување.
Уште подиректен е наодот за тестовите што ги подготвуваат наставниците. ОЕЦД наведува дека поради недоволна обука за креирање оценување, наставниците често се враќале на едноставни тестови кои бараат репродукција на знаење.
Анализата утврдила и голем јаз меѓу оценките во училиштата и реалните компетенции. Додека ПИСА покажувала дека голем дел од учениците не ги совладуваат основните когнитивни задачи, истите ученици во училиштата добивале високи оценки и постигнувале добри резултати на матурските испити.
Со други зборови, системот можел да награди ученик со висока оценка без притоа да провери дали тој навистина знае да го примени наученото.
ОЕЦД забележал уште еден проблем. Дел од програмите во средното образование биле насочени кон задржување фактичко знаење, со недоволен простор за развој на критичко размислување и други современи компетенции.
Ова е најсилниот аргумент дека слабите резултати не можат едноставно да им се припишат на „лошите ученици“.
Децата не покажуваат дека не сакаат да учат
Најновата ПИСА дава интересен контрапункт на тезата дека македонските ученици едноставно не се заинтересирани.
Дури 73,4 проценти велат дека сакаат да учат нови работи на училиште, што е повеќе од просекот на ОЕЦД од 68,8 проценти. Околу 62 проценти велат дека вложуваат дополнителен напор кога задачата станува тешка, малку повеќе од просекот на ОЕЦД од 60 проценти.
Уште 59 проценти велат дека додека учат си поставуваат прашања за да проверат дали навистина го разбрале материјалот, во споредба со 49 проценти во ОЕЦД.
Овие показатели не докажуваат дека мотивацијата е идеална, но тешко ја поддржуваат тезата дека главниот проблем се незаинтересирани или неспособни деца.
ПИСА покажува нешто друго – учениците можат да имаат желба да учат, а сепак системот да не ги развива доволно способностите што се потребни за примена на знаењето.
Учењето на памет не е единствената причина
Сепак, би било премногу едноставно целата вина да се стави само на учењето на памет.
Во 2025 година, 52 проценти од македонските ученици учеле во училишта чии директори пријавиле дека недостигот од учебници, компјутерска опрема, библиотеки или лабораториски материјали барем донекаде ја попречува наставата.
Проблем има и со присуството. Околу 35 проценти од учениците изјавиле дека пропуштиле најмалку еден цел училишен ден во двете недели пред тестирањето, наспроти 22 проценти во ОЕЦД. Дури 41 процент пропуштиле најмалку еден час, а 57 проценти барем еднаш задоцниле на училиште.
Постојат и социјални разлики. Учениците од најповолните семејства во Македонија имаат во просек 63 поени повеќе по природни науки од учениците од најнеповолните семејства. Но социјалниот статус не ја објаснува целата разлика. ОЕЦД покажува дека македонски ученици со слична социјална и економска заднина како ученици во поуспешни земји сепак постигнуваат значително послаби резултати.
Значи, сиромаштијата, ресурсите, отсуствата и семејната средина се важни, но останува и проблемот со квалитетот и начинот на учење.
А што се смени во училиштата?
На хартија, Македонија веќе се обидува да се оддалечи од моделот на репродукција.
Актуелната Концепција за основно образование предвидува наставата да биде ориентирана кон „продлабочено и смислено учење“ базирано на критичко мислење и логичко заклучување. Новиот модел за гимназиско образование исто така става акцент на применливото знаење, аналитичкото и критичкото мислење.
И најновото истражување TALIS 2024 покажува одредено поместување. Македонските наставници пријавуваат почеста употреба на повратни информации, различни начини на оценување и повеќе формативни методи отколку порано. Но TALIS се базира на самооценување на наставниците, а ОЕЦД предупредува дека таквите податоци треба внимателно да се споредуваат со реалните резултати на учениците.
А реалните резултати засега не покажуваат пресврт.
Математиката во ПИСА 2025 е послаба отколку во 2022 година, додека читањето и науката практично стагнираат. Во читање и природни науки Македонија денес е приближно на нивото на кое била во 2015 година.
Најголемата разлика меѓу нашето училиште и ПИСА
Македонското училиште со децении често го поставува прашањето: „Дали ја научи лекцијата?“
ПИСА поставува друго: „Што можеш да направиш со она што си го научил?“
Токму во тој премин од информација кон разбирање, од формула кон примена и од прочитан текст кон заклучок Македонија има голем проблем.
Тоа не значи дека секој наставник предава со диктирање или дека секое македонско училиште се заснова на учење на памет. Таков заклучок не го дозволуваат податоците.
Но постои сериозен доказ дека образовниот систем долго време ги наградувал репродукцијата, оценката и точниот одговор повеќе отколку процесот на размислување со кој ученикот стигнал до тој одговор. Тоа го утврди ОЕЦД уште во 2019 година, а ПИСА 2025 покажува дека проблемот со примената на знаењето сè уште не е решен.
Затоа прашањето по новите ПИСА резултати не треба да биде дали македонските деца се помалку способни од нивните врсници.
Поважно е да се праша дали во текот на девет години образование доволно често им даваме задача за која одговорот не може да се најде со паметење на следниот пасус од учебникот.
