Шпанија и Мароко договорија забрзано враќање на мигрантите од Сеута

Шпанија и Мароко договорија забрзана постапка за враќање на мигрантите што пристигнаа во Сеута, откако стотици луѓе во текот на 30 јули ја препливаа морската граница или користеа импровизирани пловни средства за да стигнат до шпанската автономна територија во Северна Африка. Договорот беше постигнат во услови на преоптоварени прифатни капацитети, дополнително распоредување безбедносни сили и политички спор меѓу Шпанија и Италија околу контролата на надворешните граници на Европската Унија.

Шпанските и мароканските власти не објавија колку лица ќе бидат вратени, кога ќе започнат трансферите и според каква временска динамика ќе се спроведуваат. Мадрид соопшти дека е договорена процедура за забрзување на враќањата, но не наведе детали за поединечната идентификација, можните барања за азил и постапувањето со малолетниците.

Претседателот на Владата на Шпанија, Педро Санчез, изјави дека државата е целосно посветена на итен одговор и дека ќе работи со Мароко за што побрзо нормализирање на состојбата. Тој денеска, на 31 јули, треба да ја посети Сеута заедно со министерот за внатрешни работи Фернандо Гранде-Марласка, да се сретне со полицијата, Цивилната гарда, Црвениот крст и раководството на градот и да ја посети границата кај Тарахал.

Според претседателот на Сеута, Хуан Хесус Вивас, околу 1.500 мигранти стигнале во градот во текот на една недела, а во последните денови пристигнувале во просек по околу 300 лица дневно. Тој ја опиша состојбата како хуманитарна и социјална вонредна ситуација и предупреди дека капацитетите за сместување малолетници без придружба работат со оптоварување од околу 2.400 проценти.

Стотици луѓе само во четвртокот пристигнаа на плажата Тарахал пливајќи покрај граничната ограда или користејќи гуми и други помагала. Бројот на пристигнати ги надмина можностите на локалните припадници на Цивилната гарда да ги регистрираат и сместат сите лица, а дел од мигрантите останаа на отворено.

Шпанската влада најави распоредување дополнителни полициски сили и војници за обезбедување на границата, одржување на јавниот ред и поддршка на локалните служби. Европската комисија соопшти дека понудила оперативна помош преку Фронтекс, додека еврокомесарот за миграција Магнус Брунер нагласи дека заштитата на надворешните граници е централна обврска на Унијата.

Договорот со Мароко, сепак, не значи дека шпанските власти можат автоматски и без постапка да ги вратат сите што пристигнале преку морето. Шпанскиот Врховен суд на 8 јули утврди дека мигрантите пресретнати додека пливаат кон Сеута или Мелиља не можат да бидат предмет на таканаречено итно враќање на границата, познато и како „враќање на жешко“.

Судот оцени дека посебната одредба со која се дозволува одбивање на лица затекнати при преминување на копнените гранични огради не може автоматски да се применува врз луѓе пресретнати во морето. Бидејќи тие не преминуваат физички поставен граничен објект, властите мора да ја применат редовната постапка за враќање предвидена со шпанскиот Закон за странци.

Тоа подразбира административна одлука, утврдување на идентитетот и индивидуалната состојба, пристап до правна помош и можност лицето да побара меѓународна заштита. Во случајот врз кој се заснова пресудата, алжирски државјанин бил предаден на Мароко откако бил пресретнат во морето во 2024 година, без формална постапка и без можност да ги искористи правата на адвокатска помош и барање азил.

Затоа договорот меѓу Мадрид и Рабат може да ја забрза идентификацијата, издавањето документи и мароканското прифаќање на сопствените државјани, но не смее да ја замени индивидуалната законска постапка. Лицата што ќе побараат азил, малолетниците без придружба и оние кај кои постои ризик од прогон или нечовечко постапување мора да бидат разгледувани според посебните правила за заштита.

Шпанското Министерство за внатрешни работи тврди дека криминалните мрежи ја користат неодамнешната пресуда за да ги убедуваат луѓето оти, доколку стигнат по море, нема веднаш да бидат вратени. Мароканските власти, исто така, ја обвинија трговијата со луѓе за зголемувањето на обидите за преминување и негираа дека државните служби намерно го олесниле заминувањето на мигрантите.

Извори од шпанската Цивилна гарда во Сеута, сепак, изразиле незадоволство од степенот на мароканската помош, оценувајќи дека поддршката од другата страна на границата била недоволна за да се намали притисокот. Шпанската влада официјално продолжува да тврди дека соработката со Рабат е активна и дека Мароко учествува во спречувањето на нерегуларните преминувања.

Состојбата доби и поширока европска политичка димензија откако италијанскиот министер за надворешни работи Антонио Тајани повика на суспендирање на слободното патување меѓу Италија и Шпанија. Тој ја обвини владата во Мадрид дека со планираната легализација на стотици илјади мигранти ја поттикнува нерегуларната миграција и создава безбедносен ризик за другите членки на Европската Унија.

Италијанската премиерка Џорџа Мелони ја поддржа можноста за воведување вонредни мерки, вклучително и привремена суспензија на шенгенскиот режим со Шпанија. Мадрид реагираше со повикување на италијанскиот амбасадор, а шпанскиот министер за надворешни работи ги оцени италијанските изјави како несоодветни.

Станува збор за политичко барање на италијанската влада, а не за веќе донесена одлука за исклучување на Шпанија од Шенген. Правилата дозволуваат државите привремено да воспостават контроли на своите внатрешни граници кога постои сериозна закана за јавниот ред или внатрешната безбедност, но таквата мерка мора да биде ограничена, образложена и спроведена според процедурите од Шенгенскиот граничен кодекс.

Италијанската критика е насочена и кон шпанскиот план за регулирање на статусот на повеќе од 500.000 странци што веќе живеат во земјата. Тајани и претходно тврдеше дека лицата што ќе добијат законски престој во Шпанија подоцна може да се преселат во други членки поради слободното движење во Европската Унија. Шпанската влада, пак, ја претставува легализацијата како национална мерка за лица што веќе работат и живеат во земјата, а не како покана за нова миграција.

Сеута и Мелиља се единствените копнени граници меѓу Европската Унија и Африка. Поради нивната положба тие редовно се цел на луѓе што се обидуваат да влезат во Европа, но и чувствителна точка во односите меѓу Мадрид и Рабат. Мароко ги смета двете територии за дел од својата територија, додека Шпанија ги третира како свои автономни градови.

Последната криза ги потсети шпанските власти на мај 2021 година, кога околу 10.000 луѓе влегоа во Сеута во период од два дена, откако мароканските гранични контроли нагло беа намалени во време на дипломатски спор со Мадрид. Во сегашниот случај Мароко негира политичка мотивираност и тврди дека продолжува да ја контролира границата и да ги спречува нерегуларните заминувања.

Покрај политичката и безбедносната криза, преминувањата имаат и сериозна човечка цена. Според податоците што ги соопшти раководството на Сеута, повеќе од 60 тела биле извлечени од морето во изминатите 12 месеци. Луѓето често се обидуваат да ја препливаат границата ноќе, во силни морски струи и без соодветна опрема.

Европскиот пакт за миграција и азил, кој целосно се применува од 12 јуни 2026 година, предвидува задолжителна регистрација, идентификациски, безбедносни и здравствени проверки и гранична постапка за дел од лицата што влегуваат нерегуларно. Истовремено, правилата бараат почитување на правото на азил и забрануваат автоматско враќање без процена на индивидуалниот случај.

Шпанија и Мароко сега треба да покажат како договореното забрзано враќање ќе функционира во практика. Од неговото спроведување ќе зависи дали властите ќе успеат да го намалат притисокот во Сеута без повторно да се применуваат постапки што шпанскиот Врховен суд ги прогласи за незаконски.