Skip to content
Во македонската колективна меморија Илинденското востание е темел на државотворната идеја и симбол на борбата за слобода. Но, во август и септември 1903 година Македонија станала една од главните меѓународни теми. Од Њујорк до Лондон, од Париз до Виена, од Атина до Софија и Белград, весниците речиси секојдневно објавувале извештаи за борбите, за Крушевската Република, за судирите со османлиската војска и за трагедијата што ја погодувала цивилното население.
Денес, повеќе од еден век подоцна, тие написи претставуваат драгоцено сведоштво не само за текот на востанието, туку и за тоа како големите сили и соседните држави ја гледале Македонија во пресрет на драматичните промени што ќе го одбележат Балканот во XX век.
Македонија стана светска насловна тема
Неколку дена по избувнувањето на востанието, американските и британските весници веќе објавувале детални извештаи од Македонија.
На 11 август 1903 година The New York Times известува дека во Битолскиот вилает се концентрирани околу осум илјади востаници, повикувајќи се на Македонскиот револуционерен комитет. Весникот пишува за борбите кај Кичево, за заземањето на Крушево и за уништените села околу Битола. Во текстот јасно се користат термините „Macedonians“ и „Macedonian Revolutionary Committee“, што покажува дека американската јавност внимателно го следела развојот на востанието.
Само три дена подоцна, на 14 август, истиот весник објавува нов извештај за случувањата во Крушево под наслов „Macedonians Take Towns“, потврдувајќи дека Македонија веќе станала редовна тема на меѓународните вести.
Истовремено, британскиот The Times речиси секој ден објавувал анализи и извештаи под наслови како „The Macedonian Outbreak“ и „The Macedonian Rising“, што покажува дека кризата во Македонија се сметала за едно од најважните европски прашања во тој период.
Дипломатите известувале речиси секој ден
Не само новинарите, туку и дипломатите внимателно ја следеле ситуацијата.
Во американската дипломатска преписка од август 1903 година се гледа дека амбасадорот на САД во Цариград, Џон Лејшман, испраќал редовни извештаи до државниот секретар Џон Хеј.
Во извештајот од 15 август 1903 година тој оценува дека востанието се проширило многу повеќе отколку што првично се очекувало и дека ситуацијата во Македонија станува сè потешка. Истовремено ги предупредува американските мисионери и граѓани да бидат особено внимателни поради секојдневните судири и несигурната состојба. Овие документи денес се дел од официјалната едиција Foreign Relations of the United States и претставуваат првокласен историски извор за развојот на настаните.
Тоа покажува дека Македонија не била локален проблем, туку прашање што внимателно го следеле големите сили.
Софија зборуваше за „бугарско население“, но пред светот се дистанцираше од востанието
Најинтересниот аспект од странското известување е однесувањето на тогашната бугарска држава.
Во домашниот бугарски политички и медиумски дискурс востанието најчесто било претставувано како востание на бугарското население во Македонија. Но, кога станувало збор за официјалната дипломатија, Софија настапувала многу повнимателно.
Причината била едноставна: директно признавање на вмешаност можело да биде сфатено како повод за судир со Османлиската империја и да предизвика сериозна меѓународна криза.
Токму затоа бугарската влада преку дипломатски канали испраќала пораки дека официјална Бугарија нема никаква врска со востанието.
Ова не е подоцнежна историска интерпретација, туку е забележано во тогашниот американски печат.
На 16 август 1903 година The New York Times, заедно со The Omaha Daily Bee, The Indianapolis Journal, The Montgomery Advertiser, The Salt Lake Herald, St. Louis Post-Dispatch и други американски весници, ја пренесуваат изјавата на бугарскиот премиер Рачо Петров дека:
„Бугарија нема никаква врска со востанието“, додавајќи дека станува збор за „исклучиво македонско национално движење, организирано од Македонскиот внатрешен комитет“. Американските весници истовремено известуваат дека бугарската влада официјално се оградува од вооружените дејства за да избегне меѓудржавен конфликт со Османлиската империја.
Овие написи денес претставуваат важен историски документ затоа што покажуваат колку внимателно Софија ја балансирала својата јавна реторика и официјалната надворешна политика во екот на востанието.
Секој гледаше низ сопствените национални интереси
Додека американските и британските весници најчесто известувале за воените операции и хуманитарната состојба, балканските држави гледале на Македонија низ призмата на сопствените национални интереси.
Грчките дипломатски извештаи предупредувале дека евентуална автономна Македонија може да ја зајакне бугарската позиција на Балканот. Во дипломатската преписка од Атина до Лондон и Цариград се чувствува постојана загриженост поради можните последици од востанието врз рамнотежата на силите во регионот.
Српскиот печат исто така внимателно ги следел случувањата, иако во достапните дигитални архиви има помалку сочувани изданија. И српската политика во тоа време Македонија ја сметала за простор од стратешки интерес, па известувањето било обоено со сопствените национални перспективи.
Така, истото востание добивало различни толкувања во зависност од тоа од која престолнина се гледало.
Од воени вести до хуманитарна катастрофа
Како што минувале деновите, светскиот печат сè помалку пишувал само за борбите, а сè повеќе за последиците.
Весниците известувале за запалени села, уништени куќи, илјадници бегалци и цивилни жртви. Во дипломатските извештаи Македонија веќе не се појавува само како место на вооружен бунт, туку како сериозна хуманитарна криза што бара внимание од европските сили.
Токму затоа „македонското прашање“ повторно се враќа во центарот на европската дипломатија.
Поуката од пожолтените страници
Повеќе од 120 години подоцна, пожолтените страници на The New York Times, The Times, американските локални весници и дипломатските архиви сведочат дека Илинденското востание никогаш не било само локален бунт.
Тоа било настан што ја привлекол вниманието на светската јавност, ги активирал дипломатските канали на големите сили и ги открил различните интереси на соседните држави околу Македонија.
Можеби токму затоа денес вреди повторно да се прочитаат тие стари весници. Не само затоа што раскажуваат како изгледал Илинден во летото 1903 година, туку затоа што покажуваат дека уште тогаш Македонија била тема за која светот внимателно слушал и внимателно избирал со кои зборови ќе ја опише.
