Skip to content
Четири децении по нуклеарната катастрофа, Чернобил останува едно од најнеобичните места за научни истражувања. Подрачјето околу уништениот реактор број 4 денес е истовремено лабораторија за радијација, еволуција и опстанок, а некои од откритијата звучат речиси неверојатно.
Едно од најпознатите е таканареченото „Слоново стапало“ – маса од околу 2,2 тони стопен нуклеарен материјал, бетон, песок и метал создадена под реакторот. Материјалот, познат како кориум, настанал при температури над 1.600 степени. Кога бил откриен неколку месеци по несреќата, зрачењето било толку силно што изложеност од неколку минути можела да биде смртоносна.
Во истиот материјал научниците откриле и чернобилит, необична кристална фаза што содржи ураниум и циркониум. Таа практично е создадена од нуклеарната несреќа и не се формира природно на ваков начин. Во 2020 година истражувачи успеале лабораториски да создадат сличен материјал за да го проучуваат без директно да работат со високо радиоактивни примероци од реакторот.
Друг траен белег од експлозијата се парчињата радиоактивен графит исфрлени од реакторот. Токму нив морале да ги отстрануваат таканаречените ликвидатори, често во услови на екстремно висока изложеност на радијација.
Меѓу најнеобичните сведоштва од ноќта на катастрофата е и слабата сина светлина што дел од луѓето ја опишувале над реакторот. Една од можните научни интерпретации е Черенковљевото зрачење – светлина што може да се појави кога високоенергетски честички се движат побрзо од светлината низ одредена средина. Нема сигурен доказ дека токму тоа било видено во Чернобил, па научниците го третираат како можно, а не дефинитивно објаснување.
Можеби најголемото изненадување е враќањето на дивиот свет. По повлекувањето на луѓето, во зоната повторно се прошириле волци, елени, диви свињи, рисови, дабари и други животни. Една голема студија утврдила дека бројноста на повеќе големи цицачи е споредлива со околните незагадени резервати, додека волците биле повеќе од седум пати побројни. Тоа не значи дека радијацијата е безопасна, туку дека отсуството на луѓе може силно да влијае врз закрепнувањето на популациите.
Особено внимание привлекоа жабите. Истражување на повеќе од 200 источни гаталинки покажало дека оние од зоната на Чернобил во просек се значително потемни од примероците надвор од неа. Научниците сметаат дека поголемото количество меланин можело да им даде предност на потемните единки по катастрофата и со текот на генерациите да доведе до природна селекција на оваа особина.
Уште почудни се темните габи богати со меланин кои растат во радиоактивните делови на Чернобил. Кај некои видови е забележано дека растат кон извор на јонизирачко зрачење, а дел растат побрзо кога се изложени на радијација. Поради тоа се појавила хипотезата дека меланинот можеби им овозможува дел од енергијата од зрачењето да ја користат во сопствени биохемиски процеси. Сепак, тврдењето дека буквално „јадат радијација“ сè уште не е научно докажано.
Интересот за овие габи оди и подалеку од Чернобил. Слични организми веќе се тестирани во вселената како потенцијален биолошки материјал за заштита на астронаутите од радијација.
Последното големо прашање се волците. Истражувања на популацијата во зоната покажале промени во активноста на гени поврзани со имунитетот, оштетувањето на ДНК и процесите поврзани со развој на рак. Научниците испитуваат дали долгогодишната изложеност создала селективен притисок врз овие животни. Но засега нема доказ дека волците во Чернобил навистина се „отпорни на рак“, како што често се поедноставува во медиумите.
Чернобил затоа денес не е доказ дека природата едноставно ја „победила“ радијацијата. Истражувањата покажуваат многу покомплицирана слика – штети од контаминацијата постојат, но во исто време некои организми се приспособуваат, а дел од екосистемите закрепнуваат по исчезнувањето на човечкиот притисок.
Четириесет години по експлозијата, најголемото научно прашање останува исто: колку од промените во Чернобил ги предизвикала радијацијата, а колку фактот што човекот речиси целосно исчезнал од овој простор.
