Skip to content
Лидерите на 11-те земји членки на БРИКС денеска се собираат во Њу Делхи на самит на кој една од највнимателно следените теми ќе биде иднината на прекуграничните плаќања. Но зад честите најави за „дедоларизација“ стои многу поконкретна и поскромна агенда: поврзување на националните платежни системи, поголема употреба на локалните валути и можност за меѓусебно поврзување на дигиталните валути што ги издаваат централните банки. Заедничка валута на БРИКС, барем засега, не е договорена.
Осумнаесеттиот самит на БРИКС се одржува на 12 и 13 септември во Bharat Mandapam во Њу Делхи, под индиско претседателство. Во проширената група денес членуваат Бразил, Кина, Египет, Етиопија, Индија, Индонезија, Иран, Русија, Саудиска Арабија, Јужна Африка и Обединетите Арапски Емирати. На самитот учествуваат и партнерски земји и други поканети држави.
Размерот на групата е голем. Според официјалните податоци што ги објави индиската влада пред самитот, 11-те членки опфаќаат околу 49,5 проценти од светското население, 40 проценти од глобалниот БДП и 26 проценти од светската трговија. Но големината сама по себе не значи и политичко или финансиско единство.
Токму тоа ќе биде главниот тест во Њу Делхи.
Само еден ден пред почетокот на самитот, министрите за финансии и гувернерите на централните банки на БРИКС побараа продолжување на работата на практични решенија за брзи, евтини, достапни и безбедни прекугранични плаќања. Заедничката изјава бара поголема интероперабилност меѓу платежните системи на членките и продолжување на работата на BRICS Payment Task Force.
Тоа е важна разлика.
Интероперабилност на платежните системи не значи создавање нова валута. Наместо сите членки да се откажат од јуанот, рупијата, реалот, рубљата или другите национални валути и да воведат една „БРИКС валута“, идејата е постојните системи полесно да комуницираат меѓу себе и прекуграничните трансакции да бидат побрзи и поевтини.
Уште во декларацијата од самитот во Рио де Жанеиро во 2025 година лидерите побараа продолжување на BRICS Cross-Border Payments Initiative и истражување начини за поголема поврзаност на националните платежни системи. Документот зборува за брзи, евтини, транспарентни и сигурни плаќања и за олеснување на трговијата и инвестициите, а не за воведување заедничка валута.
Новиот елемент годинава е дигиталниот.
Според Reuters, Индија сака на самитот да се постигне напредок кон поврзување на дигиталните валути на централните банки, познати како CBDC. Тоа би биле дигитални верзии на националните валути издадени и контролирани од централните банки, а не една нова заедничка дигитална валута на БРИКС.
Индискиот предлог би требало да овозможи полесни директни плаќања меѓу членките, но пред него има сериозни технички и политички пречки. Не сите држави се на исто ниво во развојот и употребата на дигитални валути, а би биле потребни и механизми за валутни свопови за да се решаваат големите трговски нерамнотежи меѓу земјите. Reuters наведува и дека претходните обиди за создавање заедничка платежна инфраструктура постигнале ограничен напредок.
Уште поважно, Индија не ја претставува иницијативата како проект за заменување на американскиот долар. Извор запознаен со разговорите за Reuters изјавил дека Њу Делхи нема интерес за замена на доларот и дека целта на поврзувањето на дигиталните валути е прекуграничните трансакции да станат полесни и побрзи. Претходната бразилска идеја за заедничка валута на БРИКС не напредувала.
Тоа не значи дека доларот е отсутен од дебатата. Дел од земјите на БРИКС, особено оние изложени на западни санкции, со години бараат поголема употреба на локални валути и финансиски канали што помалку зависат од западната инфраструктура. Но постои голема разлика меѓу намалување на зависноста од доларот во одредени трансакции и заменување на доларот како доминантна светска резервна и трговска валута.
На самитот ќе се отвори и прашањето за влијанието на земјите во Меѓународниот монетарен фонд и Светската банка. Министрите за финансии на БРИКС во пресрет на средбата побараа меѓународните финансиски институции да станат порепрезентативни, потранспарентни и поодговорни и поголемата економска тежина на земјите во развој подобро да се одрази во глобалното економско управување.
Истата средба испрати и политичка порака против еднострани тарифи и финансиски мерки за кои БРИКС смета дека ја нарушуваат трговијата и не се во согласност со правилата на Светската трговска организација.
Но зад заедничките економски формулации стојат сериозни разлики.
Самитот се одржува во услови на војни во Украина и на Блискиот Исток, затегнати односи меѓу САД и Кина и различни интереси на самите членки. Во истата група седат Индија и Кина, Иран и Саудиска Арабија, како и Египет и Етиопија, држави што имаат сопствени регионални ривалства и различни односи со Вашингтон и Западот. Associated Press оценува дека токму проширувањето на БРИКС ја зголемило неговата тежина, но истовремено ги направило повидливи и внатрешните поделби.
Затоа пет формулации во завршните документи ќе покажат дали самитот направил вистински чекор напред.
Првата ќе биде дали за прекуграничните плаќања ќе биде утврден конкретен пилот-проект, институција и рок, наместо само да продолжат дискусиите. Втората е дали поврзувањето на дигиталните валути на централните банки ќе добие официјален мандат. Третата е дали поголемата употреба на локални валути ќе биде придружена со конкретни механизми за порамнување и валутни свопови. Четвртата е дали барањето за реформа на ММФ и Светската банка ќе содржи прецизни предлози, а петтата дали 11-те членки ќе успеат да најдат заеднички јазик за трговските ограничувања и геополитичките конфликти.
Доколку декларацијата повторно содржи само формулации дека ќе се „истражуваат можностите“, „продолжат разговорите“ и „подобри интероперабилноста“, тоа ќе значи дека БРИКС и натаму е во фаза на градење алтернатива, а не дека веќе создал паралелен финансиски систем.
За Македонија утрово нема непосредна промена во начинот на кој компаниите или граѓаните вршат меѓународни плаќања. Практичен ефект би можел да се анализира дури ако БРИКС договори оперативна инфраструктура, правила и валути преку кои новиот механизам реално би функционирал и со држави надвор од блокот.
Затоа најважното прашање од Њу Делхи не е дали БРИКС ќе го „урне доларот“. Прашањето е многу поконкретно: дали 11 економски и политички различни земји конечно ќе претворат повеќегодишна идеја за алтернативни прекугранични плаќања во систем што навистина може да се користи.
