Skip to content
Македонија има национална платформа за електронска размена на податоци, интегриран информациски систем за социјална заштита и законски правила според кои институциите треба меѓусебно да ги проверуваат информациите за граѓаните. И покрај тоа, премиерот Христијан Мицкоски соопшти дека се откриени повеќе од 4.500 спорни корисници на социјална помош, меѓу кои, според неговите тврдења, има починати лица, иселени граѓани и лица кои не ги исполнувале условите за добивање државни средства.
Анализата оди подалеку од неправилните исплати. Ако државата располага со електронски регистри и механизми за нивно поврзување, како е можно толкав број спорни случаи да останат во системот и кој требало навреме да ги открие?
Според Мицкоски, месечните исплати се намалени за околу 200 милиони денари во споредба со истиот период минатата година, а годишниот финансиски ефект го проценува на околу 25 милиони евра. Сепак, проверките не се завршени и засега не е објавен детален извештај што ќе покаже колку од спорните случаи се однесуваат на починати лица, колку на иселени и колку на други неправилности.
Ревизорите предупредиле пред последните проверки
Проблемите во системот за социјална заштита не се ново откритие. Во јуни 2026 година, Државниот завод за ревизија објави наоди од ревизија што го опфаќа периодот од 2022 до јуни 2025 година. Ревизорите утврдиле слабости во системските контроли, недоволно ажурирање на податоците и проблеми во размената на информации меѓу институциите.
Меѓу конкретните неправилности се наведуваат некомплетна документација, неизвршени непосредни увиди во домаќинствата, недоволно годишно преиспитување на правата и задоцнето донесување решенија.
Ревизијата утврдила дека во 2024 година 235 корисници истовремено остварувале права од социјална заштита и пензија, со неосновани исплати од околу 14,5 милиони денари, односно приближно 236.000 евра.
Тоа е конкретен, документиран финансиски наод, за разлика од поновата проценка за 25 милиони евра годишно, за која сè уште нема јавно објавена детална пресметка.
Милиони електронски трансакции, а слабости во контролата
Националната платформа за интероперабилност е воспоставена токму за надминување на проблемите што произлегуваат од изолираните институционални бази на податоци. Таа овозможува стандардизирана и безбедна електронска размена на информации меѓу институциите.
Во април 2025 година, министерот за дигитална трансформација Стефан Андоновски соопшти дека во 2024 година преку платформата биле реализирани 8,5 милиони трансакции и дека на неа биле поврзани повеќе од 50 институции и десетина приватни компании. Меѓу поактивните институции ги посочи и Министерството за социјална политика, демографија и млади и Агенцијата за вработување.
Овие податоци покажуваат дека инфраструктура за електронска размена постои и се користи. Но, бројот на трансакции сам по себе не докажува дека сите потребни проверки се спроведуваат, ниту дека информациите се навремено ажурирани.
Токму тука се наоѓа суштината на проблемот. Едно е институциите технички да можат да разменуваат податоци, а сосема друго е тие податоци редовно да се користат за утврдување, продолжување или прекинување на правото на социјална помош.
Дополнително, ревизорскиот извештај потврдува дека центрите за социјална работа користат интегриран информациски систем наречен СПИЛ, преку кој обезбедуваат дел од документацијата по службена должност. Но и покрај постоењето на овој систем и склучените меморандуми за соработка, ревизорите утврдиле проблеми при обезбедувањето и размената на потребните податоци.
Законот предвидува размена на податоци, но дали контролите функционираат?
Законот за електронско управување и електронски услуги ја предвидува Македонската информациска магистрала како национална платформа за размена на податоци. Институциите се должни да ја користат при електронската размена на документи и информации.
Во постапката за гарантирана минимална помош, центрите за социјална работа имаат обврска дел од потребната документација да ја прибавуваат по службена должност, преку електронска размена или во писмена форма, во согласност со пропишаните услови.
Тоа значи дека проверката на исполнувањето на условите не треба да зависи исклучиво од изјавите на корисниците. Институциите располагаат со законски механизми за прибавување и проверување на релевантните информации.
Сепак, останува да се утврди дали во спорните случаи проблемот бил во неажурирани изворни регистри, недостапни податоци, ненавремени проверки или во непостапување по веќе достапни информации.
Без таква анализа, постои ризик целата одговорност да се сведе на корисниците, додека причините за институционалните пропусти остануваат неразјаснети.
Кој требало да забележи дека корисникот е починат или иселен?
Особено важно е да се разграничат различните категории спорни случаи. Исплата на име на починато лице, продолжено користење помош по иселување и прикривање приходи не се идентични неправилности и не мора да произлегуваат од ист институционален пропуст.
Доколку исплатите продолжиле по смртта на корисник, потребно е да се утврди дали податокот бил навремено внесен во матичната евиденција, дали бил достапен до надлежниот центар за социјална работа и дали бил искористен за преиспитување на правото.
Кај иселените граѓани прашањето е посложено, бидејќи заминувањето од државата само по себе не докажува дека лицето престанало да ги исполнува сите законски услови. Потребно е да се утврдат фактичките околности и правната основа за секој поединечен случај.
Кај лицата со непријавени приходи, пак, клучна е размената на информации меѓу институциите што располагаат со податоци за вработување, приходи и социјални права.
Затоа, без детална структура на откриените неправилности, не може да се заклучи дали станува збор за еден системски проблем или за повеќе различни пропусти во административните постапки.
Дигитализацијата не завршува со поврзување на институциите
Откривањето на неправилните исплати е неопходно за заштита на јавните средства. Но исто толку важно е да се утврди зошто системот не ги спречил навреме.
Ревизорските наоди покажуваат дека слабостите постоеле и во претходниот период, додека најновите проверки отвораат прашање дали институциите во меѓувреме ги отстраниле утврдените недостатоци и дали препораките на ревизорите биле спроведени.
Потребни се одговори и за тоа колку долго траеле спорните исплати, дали се преземени постапки за враќање на неосновано исплатените средства и дали е утврдена одговорност кај службите задолжени за проверка на податоците.
Притоа, секоја одлука за прекин на социјална помош мора да биде заснована на проверени информации и законска постапка, за да не бидат оштетени граѓаните кои навистина ги исполнуваат условите.
Прашањето не е само колку пари ќе заштеди државата со отстранување на спорните корисници. Прашањето е дали ќе воспостави механизам што ќе спречи истите неправилности повторно да се појават.
Македонија со години инвестира во дигитализација на јавната администрација. Но последните наоди покажуваат дека постоењето на електронски системи не е доволно доколку институциите не обезбедат точни податоци, редовни проверки и јасна одговорност за нивното спроведување.
Дигиталната држава не се мери само со бројот на поврзани институции и реализирани трансакции, туку и со способноста навремено да ги открива неправилностите, да ги заштитува јавните средства и да обезбедува правична социјална заштита.
