Skip to content
Со доаѓањето на студените денови, загадениот воздух повторно станува една од најсериозните закани за здравјето на граѓаните. Институциите со години најавуваат програми, проекти и инвестиции, но клучното прашање останува: што е завршено од минатата грејна сезона, колку пари навистина се потрошени и дали мерките веќе донеле подобрување што може да се измери?
Проблемот не е во недостигот од планови. Проблемот е што јавноста мора да може јасно да ги поврзе најавените средства со завршените активности и со резултатите на мерните станици.
Од планови до конкретни резултати
Во декември 2024 година, Министерството за животна средина ја претстави Програмата за почист воздух за периодот 2025–2030 година. Во неа како главни извори на загадување се посочени согорувањето цврсти горива, греењето на домаќинствата со дрва и други горива, индустриските капацитети, сообраќајот и користењето мазут и екстра лесно гориво во котлите и печките.
Тоа значи дека решението не може да се сведе на еднократна акција, садење дрвја или апел до граѓаните да не ги користат автомобилите. Потребни се промени во начинот на греење, контрола на индустриските емисии, подобар јавен превоз и доследно спроведување на локалните планови за квалитет на воздухот.
Има и конкретни реализирани активности. Според ажурирањето на Канцеларијата на Обединетите нации за проектни услуги (УНОПС) од септември 2026 година, завршени се подобрувањата на системите за греење во 32 училишта и јавни објекти. Проектот наведува дека замената на загадувачките извори на енергија ги намалила емисиите на PM1 и PM2.5 до 99 проценти, а трошоците за греење за 30 проценти. Во Скопје, Битола, Куманово и Тетово биле засадени и 6.210 дрвја.
Овие резултати се конкретни, но имаат ограничен опфат. Подобреното греење во 32 објекти е важен чекор, но само по себе не покажува колку се промениле концентрациите на загадувачките честички во цели градови. За тоа се потребни споредливи мерења пред и по интервенциите, како и податоци за влијанието на временските услови.
Колку пари се потрошени?
Тука се отвора прашањето на финансиската отчетност.
На официјалната страница за проектите на Министерството се наведени повеќе програми со посебни буџети. Проектот на ЕУ за подобрување на квалитетот на воздухот во Скопје, Куманово, Тетово и Битола има буџет од 10 милиони евра. Друг проект, финансиран од Шведската агенција за меѓународна развојна соработка, а спроведуван од УНДП во Куманово, Струга, Струмица, Гостивар и Кавадарци, има буџет од 2,56 милиони американски долари. За поддршка на спроведувањето на европските директиви за квалитет на воздухот е наведен и проект од 1,5 милиони евра.
Но овие износи се буџети на проекти, а не доказ дека целите средства се потрошени. Од самите наведени буџети не може да се пресмета вкупниот реален трошок за мерките против загадувањето во изминатата сезона. За таква пресметка треба да се видат исплатите, склучените договори, завршените работи, средствата што евентуално останале неискористени и резултатите од секој проект.
Дополнително, Министерството објавило дека Програмата за инвестирање во животната средина за 2025 година изнесувала 871.128.000 денари. Но таа програма опфаќа повеќе области, меѓу кои и води и отпадни води, па целиот износ не смее да се прикаже како пари потрошени за чист воздух.
Затоа, за граѓаните да добијат целосна слика, Министерството и општините треба да објават колку средства се исплатени во 2025 и 2026 година, за кои мерки, во кои населени места и со каков ефект. Без таква табела, јавноста може да ги види најавите и проектните буџети, но не и целосната сметка.
Кои мерки можат да дадат резултат оваа зима?
Прво, треба да се намали загадувањето од домашното греење. Тоа подразбира поддршка за енергетски поефикасни системи, подобра изолација на домовите и контрола на согорувањето несоодветни материјали. Субвенциите имаат поголема вредност кога се насочени кон домаќинствата што најмногу загадуваат, но и кон оние што не можат сами да си дозволат замена на печките.
Второ, потребни се редовни и транспарентни инспекциски контроли на индустриските капацитети. Јавноста треба да има увид во бројот на извршени контроли, утврдените прекршувања, изречените мерки и нивното спроведување. Самото постоење инспекциски надзор не е доказ дека емисиите се намалени.
Трето, во градовите со сериозен сообраќаен притисок треба да се подобрат јавниот превоз и условите за пешачење и велосипедизам. Краткорочните ограничувања во сообраќајот можат да имаат ефект само ако се применуваат врз основа на податоци и се придружени со функционални алтернативи за граѓаните.
Четврто, мерните станици треба да бидат основа за оценување на политиките, а не само за известување кога загадувањето веќе е високо. Министерството објавува дневни извештаи и податоци за квалитетот на воздухот, но за да се утврди напредокот потребна е споредба на исти периоди низ годините, со внимание на временските услови и на евентуалните промени во мерењето.
Не е доволно да се бројат проектите
Загадувањето не може да се отстрани за една сезона. Но тоа не значи дека институциите треба да чекаат со години за да покажат резултати. Во една грејна сезона може да се утврди дали се заменети конкретни системи за греење, дали се извршени контролите, дали се исплатени субвенциите и дали мерните станици покажуваат промена.
Најважниот тест за оваа зима не е колку нови програми ќе бидат најавени, туку колку од веќе започнатите мерки ќе бидат завршени, колку ќе чинат и каква промена ќе донесат.
Граѓаните не можат да го оценуваат успехот според бројот на прес-конференции. Ним им требаат помалку загадувачки извори, проверливи податоци и јасна сметка за секој потрошен денар.
