Што е шринкфлација? Помало пакување, иста цена

Цената на полицата останува иста, но производот во пакувањето станува помал. Чоколадото има помалку грама, шишето содржи помалку милилитри, а пакувањето кафе трае пократко. Намалувањето на грамажата и литражата без соодветно намалување на цената е начин производите да поскапат без тоа веднаш да се забележи на ценовникот.

Оваа појава е позната како „шринкфлација“ (shrinkflation), термин составен од англиските зборови за намалување и инфлација. Наместо да ја зголеми цената, производителот ја намалува количината на производот. Потрошувачот и понатаму плаќа, на пример, 100 денари, но за тие пари добива помалку отколку претходно.

Промената не мора да биде голема за да има финансиски ефект. Ако пакување кафе од 200 грама се намали на 180 грама, а цената остане 150 денари, цената за килограм се зголемува од 750 на приближно 833 денари. Тоа е реално поскапување од 11,1 процент, иако производот на полицата и понатаму чини 150 денари.

Слична е пресметката и кај пијалаците. Шише од 500 милилитри што се намалува на 450 милилитри содржи 10 проценти помалку течност. Доколку цената остане непроменета, потрошувачот плаќа 11,1 процент повеќе за литар. Ако, пак, пакување од 250 грама се намали на 200 грама, без промена на цената, поскапувањето по килограм изнесува дури 25 проценти.

Овие примери покажуваат зошто цената на пакувањето не е секогаш доволен показател за тоа колку навистина чини еден производ. Разликата станува видлива дури кога ќе се пресмета цената по килограм или литар.

Потрошувачите најчесто ја паметат цената на производите што редовно ги купуваат, но не и нивната точна грамажа. Ако пакувањето го задржи истиот дизајн, боја и форма, намалувањето од 10 или 20 грама лесно може да помине незабележано.

Понекогаш се менува и самиот облик на амбалажата. Потесно шише, подебело дно или поинаку распоредена содржина можат да го задржат впечатокот дека производот е со иста големина. Кај одредени пакувани производи, надворешната амбалажа останува речиси непроменета, иако нето-количината е намалена.

Особено тешко се забележуваат промените кај производите што се купуваат по навика. Потрошувачот посегнува по истата марка кафе, чоколадо, бисквити или детергент, без секојпат да проверува колку грама или милилитри содржи пакувањето.

Сепак, не секое помало пакување значи прикриено поскапување. Производителите можат да воведуваат различни големини за различни потреби и ценовни категории. За да се утврди дека навистина дошло до шринкфлација, потребно е да се споредат истиот производ, неговата претходна и сегашна количина и цената во двата периода.

Во услови на зголемени трошоци за суровини, енергија, транспорт и производство, намалувањето на количината може да биде една од стратегиите со кои компаниите се обидуваат да ја задржат постојната продажна цена. Наместо потрошувачот да се соочи со повисока бројка на полицата, промената се префрла врз количината што ја добива.

Но, финансискиот ефект за домаќинствата може да биде ист како при директно поскапување. Ако едно семејство троши иста количина кафе, млеко, масло или други производи, помалите пакувања значат дека ќе мора почесто да ги купува. Така, производот може да остане со истата цена, но месечниот трошок за истата потрошена количина да порасне.

Проблемот не е нов, но во последните години привлече поголемо внимание и кај европските институции. Во Франција, од јули 2024 година, големите супермаркети имаат обврска да ги информираат купувачите кога количината на одреден производ е намалена, а неговата цена по единица мерка е зголемена.

Целта на оваа мерка не е да им се забрани на производителите да ја менуваат големината на пакувањата, туку потрошувачите јасно да бидат известени дека за своите пари добиваат помалку. Информацијата треба да биде видлива во продажниот простор, за купувачот да може да ја забележи пред да донесе одлука.

Во Европската Унија постојат и правила за означување на нето-количината и прикажување на цените по единица мерка, со што се овозможува полесна споредба меѓу производите. Сепак, посебните обврски за означување на намалена грамажа се разликуваат од земја до земја.

Иако намалувањето на количината не мора да претставува прекршување на законот, тоа отвора прашања за транспарентноста кон потрошувачите. Дали е доволно новата грамажа да биде наведена на декларацијата или купувачот треба јасно да биде известен дека производот претходно содржел повеќе?

За Македонија, каде што цените на храната и трошоците за живот се постојана тема, ваквите промени се особено важни. Поскапувањето не мора секогаш да се гледа преку повисока цена на полицата. Понекогаш се крие во помалото пакување, во неколку грама помалку или во шише што содржи помалку течност.

Затоа, при споредување на производите, поважна од цената на самото пакување може да биде цената по килограм или литар. Таа покажува колку навистина чини производот и дали купувачот добива иста количина за своите пари.

Шринкфлацијата ја менува вообичаената претстава за поскапувањето. Цената може да остане непроменета, а производот сепак да стане поскап. Разликата е во тоа што потрошувачот не плаќа повеќе на касата за едно пакување, туку добива помалку во него.