Skip to content
Мало планинско езеро во Босна и Херцеговина откри како се менувала климата на Балканот во последните 16.000 години. Научниците успеале да реконструираат периоди на нагло затоплување и заладување, да утврдат дека летата некогаш биле потопли од денешните и да пронајдат траги од човечкото влијание врз природата стари околу 6.000 години. Сите овие податоци биле зачувани во седиментите на дното на Прокошкото Езеро.
Истражувањето го спровеле научници од Универзитетот „Етвеш Лоранд“ во Унгарија, а резултатите се објавени во две научни студии во 2026 година. Наодите покажуваат како Западен Балкан реагирал на големите климатски промени од крајот на последното ледено доба до денес.
Прокошкото Езеро се наоѓа на планината Враница, на надморска височина од 1.670 метри. Иако зафаќа површина од само 4,8 хектари, неговото дно содржи исклучително вредна архива за климатското минато на регионот.
Мали инсекти ја откриле температурата од пред илјадници години
За да откријат каква била климата во далечното минато, научниците анализирале остатоци од ситни водни инсекти, полен, органски материи и минерални честички зачувани во езерските седименти.
Посебно значење имале ларвите на инсектите од групата хирономиди. Различни видови живеат во различни температурни услови, а делови од нивните тела можат да останат зачувани на дното со десетици илјади години.
Со споредување на пронајдените остатоци со податоци од современи европски езера, истражувачите успеале да проценат колкави биле просечните јулски температури во различни периоди од минатото.
Резултатите покажале дека пред околу 14.600 години просечната јулска температура во околината на езерото била под осум Целзиусови степени. Потоа следувало релативно брзо затоплување од околу 2,6 степени.
Но, пред приближно 12.900 години започнал нов студен период, познат како Помлад Дријас. Температурите повторно се намалиле за околу 2,3 степени, што предизвикало промени во растителниот и животинскиот свет.
Пред 6.800 години летата биле потопли од денешните
Еден од најинтересните резултати покажува дека пред околу 6.800 години просечните јулски температури во околината на Прокошкото Езеро можеби достигнувале 14 степени, односно дека одредени летни периоди биле потопли од денешните.
Научниците нагласуваат дека ова не значи дека денешното глобално затоплување е исто како природните климатски промени во минатото.
Тогашните повисоки летни температури биле поврзани со постепени промени во Земјината орбита и количината сончева енергија што ја примала северната хемисфера во летните месеци.
Денешното затоплување, пак, е глобално, се случува во сите годишни времиња и првенствено е поврзано со емисиите на стакленички гасови предизвикани од човечките активности.
Човекот почнал да го менува пределот пред 6.000 години
Истражувањето не ја открило само климатската историја, туку и постепеното влијание на луѓето врз природата.
Анализата на поленот покажала дека пред околу 6.000 години започнале промени во растителниот свет поврзани со човечките активности. Се зголемило присуството на растенија карактеристични за пасишта и отворени површини, што укажува на користење на земјиштето за напасување добиток и постепено менување на шумските предели.
Во подоцнежните периоди, човечкото влијание станувало сè поизразено.
Научниците утврдиле дека во последните неколку века во езерото се зголемило присуството на организми што живеат во води богати со хранливи материи, што укажува на промени во неговиот екосистем.
Денес Прокошкото Езеро е популарна туристичка дестинација, но туризмот, отпадните води и користењето на природните извори влијаат врз неговата состојба. Најновите седиментни слоеви покажуваат зголемено присуство на водна вегетација и намалување на кислородот во подлабоките делови.
Балканот меѓу три климатски подрачја
Научниците утврдиле и дека големите климатски промени немале ист интензитет во сите делови на Европа.
За време на студениот период пред околу 12.900 години, летните температури во Алпите се намалиле за три до четири степени, на Западен Балкан за околу 2,3 степени, а во источните делови на Карпатите за помалку од еден степен.
Овие разлики покажуваат дека Балканот се наоѓа во важна климатска преодна зона меѓу западните, централните и источните делови на Европа.
Истражувачите сметаат дека резултатите можат да помогнат подобро да се разбере како планинските екосистеми реагираат на климатските промени и зошто истите глобални процеси предизвикуваат различни последици во различни региони.
Прокошкото Езеро, кое денес е познато по својата природна убавина, така се покажало и како природна архива на Балканот. Во неговите седименти се зачувани траги од ледени доба, потопли лета, промени во шумите и илјадници години човечко присуство.
