Skip to content
Собранието го усвои второто прекројување на Буџетот за 2026 година, со пониски приходи и расходи, но со непроменет дефицит од 46,3 милијарди денари. Опозицијата предупредува на погрешно планирање и послаби развојни инвестиции, а економските анализи отвораат прашање дали државата сè повеќе се задолжува за да ги покрива тековните обврски.
Вториот ребаланс на Буџетот за само неколку месеци не е само техничка промена на бројките. Тој отвора многу посуштинско прашање: колку е реално планирањето на јавните финансии ако државната каса мора повторно да се прекројува пред крајот на годината, а буџетскиот дефицит останува висок и покрај намалувањето на дел од расходите?
Собранието на 10 ноември го усвои вториот ребаланс на Буџетот за 2026 година со 67 гласа „за“ и 15 „против“. Со измените, приходите се намалуваат за околу 5,3 милијарди денари, на 374,2 милијарди денари, а расходите се проектирани на 420,5 милијарди денари. Дефицитот останува 46,3 милијарди денари, односно околу 4,1 процент од бруто-домашниот производ.
Најважната промена е во структурата на трошењето. Во споредба со јулскиот ребаланс, капиталните расходи се намалуваат, додека се обезбедуваат дополнителни средства за социјални трансфери и здравство. Така, државата го задржува дефицитот, но менува дел од намената на парите што претходно ги планирала.
Кога два ребаланса стануваат прашање на доверба
Опозициските критики се насочени кон квалитетот на економското планирање. СДСМ оцени дека вториот ребаланс е доказ за погрешни проекции и за недоволно убедлива економска политика. Пратениците на партијата предупредија дека повторното намалување на средствата за капитални инвестиции може да ги одложи проектите во патната и железничката инфраструктура, енергетиката, образованието и другите области од кои зависи долгорочниот развој.
Левица, пак, ја проблематизираше временската рамка: второто прекројување се носи непосредно пред расправата за Буџетот за 2027 година. Пратениците од опозицијата прашуваат зошто дел од обврските не биле пореално планирани уште при подготовката на годишниот буџет и зошто сега се пренасочуваат средства во завршницата на фискалната година.
Власта го брани ребалансот со аргумент дека тој е приспособување кон променетите економски услови. Министерката за финансии Гордана Димитриеска-Кочоска ги посочи намалените приходи поврзани со мерките за ублажување на цените на горивата и потребата да се обезбедат пари за редовна исплата на платите, пензиите, социјалните надоместоци и доспеаните долгови. Според владиното образложение, не станува збор за проблем со ликвидноста, туку за усогласување на проекциите со економските движења.
Ова објаснување е важно, но не го затвора прашањето за квалитетот на планирањето. Ако намалувањето на даночните приходи поради мерките за горивата било предвидлив ефект од владините одлуки, тогаш оправдано е да се праша колку прецизно бил пресметан тој ефект кога се подготвувале претходните буџетски проекции.
Ребалансот може да биде легитимен инструмент за реакција на нови околности. Но кога се повторува во краток период, потребно е да се покаже кои претпоставки се промениле, кои прогнози биле промашени и како тоа ќе се одрази врз завршната сметка. Без таква отчетност, јавноста останува со политички спротивставени тврдења, наместо со јасна слика за состојбата на државната каса.
Долгот е близу до прагот од 60 проценти од БДП
Најсериозната димензија на буџетската расправа е јавниот долг. На крајот на јуни 2026 година тој достигнал 10,726 милијарди евра, односно 58,8 проценти од БДП. Државниот долг во истиот период изнесувал 9,433 милијарди евра, или 51,7 проценти од БДП.
Кога јавниот долг ќе се подели со проценетиот број жители на земјата, се добива просек од околу 5.900 евра по жител. Тоа не значи дека секој граѓанин лично ја должи таа сума: станува збор за статистичка споредба на вкупниот јавен долг со бројот на жители. Но таа ја покажува големината на обврските што државата и јавните институции треба да ги сервисираат.
Долгот од 58,8 проценти од БДП е близу до законскиот праг од 60 проценти. Тоа не значи дека државата автоматски се соочува со должничка криза, но го стеснува просторот за ново задолжување и ја зголемува важноста на секоја одлука за трошење. Во анализата на СДСМ за вториот ребаланс се наведува и проекција за јавен долг од 61,5 проценти од БДП во 2026 година. Таа бројка треба да се чита како проекција, а не како веќе остварена состојба.
Дополнителниот проблем е што дефицитот во првичниот буџет бил планиран на 39,2 милијарди денари, а со јулскиот ребаланс се зголемил на 46,3 милијарди денари. Сега тој останува на истото ниво. Значи, вториот ребаланс не ја намалува потребата за покривање на разликата меѓу приходите и расходите, иако се коригираат двете страни на буџетот.
Задолжувањето не е само по себе погрешно. Државата може оправдано да позајмува за инфраструктура, енергетика, образование или проекти што ќе создаваат економска вредност. Но кога дефицитот останува висок, а планираните капитални инвестиции се намалуваат, се наметнува прашањето дали структурата на задолжувањето е доволно развојна.
Помалку инвестиции, повеќе тековни обврски
Со вториот ребаланс, капиталните расходи се проектирани на околу 40,1 милијарда денари. Во однос на јулскиот ребаланс, тоа е значително намалување. Според Фискалниот совет, планираните капитални расходи, со вклучена ставката КАПЕФ, се намалуваат за околу 6,3 милијарди денари. Советот предупредува дека со прераспределбата дел од задолжувањето фактички се користи за тековни расходи.
Тука е суштината на критиката. Пензиите, социјалните надоместоци и здравствените услуги се законски и општествено важни обврски. Тие мора да се финансираат. Но ако државата постојано мора да бара дополнителни средства за тековни плаќања, а инвестициите се првата ставка што се намалува, се поставува прашањето дали буџетот остава доволно простор за идниот раст.
Економистот Марјан Петрески, во разговор за „Каде се парите?“ на Пари, оценува дека ребалансот е одраз на тековните економски околности, меѓу кои се пониските приходи од акцизи и повисоките расходи, особено за пензии. Како слабост го посочува преголемиот оптимизам во приходните проекции, поради кој корекцијата може да падне врз капиталните расходи. Тоа е важна разлика: проблемот не мора да биде во самата потреба од ребаланс, туку во тоа дали почетните проекции биле реални и дали развојните инвестиции повторно стануваат амортизер за буџетските отстапувања.
Владата, од друга страна, наведува дека дел од проектите се одложуваат поради бавно темпо на реализација или административни и технички пречки. Ако тоа е причината, потребна е детална отчетност: кои проекти се одложени, колкави средства се пренаменуваат и кога се очекува реализацијата. Не е исто да се намалат нереално планирани средства за проект што не може да започне и да се откажат инвестиции што би донеле јавна корист.
Граѓаните ја плаќаат цената и преку идните буџети
Буџетскиот дефицит не исчезнува со неговото префрлање во следната година. Тој мора да се финансира преку задолжување, користење расположливи средства или други извори на финансирање. Истовремено, старите долгови доспеваат за отплата, а каматите стануваат расход што конкурира со другите јавни потреби.
Затоа вистинскиот тест за вториот ребаланс не е само дали државата ќе ги исплати тековните обврски до 31 декември. Тоа е неопходно, но не и доволно. Важно е и дали ќе има реализација на најавените проекти, дали приходите ќе се остварат според новите проекции и колкав дел од следниот буџет ќе биде однапред врзан за сервисирање на долгот.
Кога јавниот долг е близу до 60 проценти од БДП, секое ново задолжување бара појасно образложение за неговата цел. Ако се позајмува за продуктивни инвестиции, треба да се покаже каков ефект се очекува. Ако средствата главно се користат за тековни обврски и отплата на стар долг, јавноста мора да знае како државата планира да го стабилизира дефицитот и да избегне трајна зависност од нови заеми.
Вториот ребаланс затоа е повеќе од расправа за табели и ставки. Тој е тест за буџетската дисциплина, за реалноста на владините проекции и за тоа дали јавните пари се насочуваат кон развој или претежно кон одржување на постојниот систем.
Владата има право да се повикува на глобалната неизвесност и на мерките за заштита на стандардот. Но опозицијата има право да бара отчет за променетите проекции, а граѓаните имаат право да знаат зошто се задолжуваат и што добиваат за тие пари. Кога буџетот се прекројува по вторпат за краток период, а дефицитот останува ист и инвестициите се намалуваат, одговорот не може да биде само дека државата ќе ги исплати обврските.
Фискалната стабилност не се мери само со тоа дали државата денес може да плати. Таа се мери и според тоа дали утре ќе има доволно простор да инвестира, да расте и да ги сервисира долговите без постојано да ги префрла трошоците кон идните генерации.
