Skip to content
Заканите кон Милка Смилевска не се обични навреди на интернет. Тие се повик за физичко насилство врз новинарка, проследен со родово понижување и обид за заплашување. ЗНМ и АВМУ реагираа. Сега се на потег институциите што имаат законска обврска да постапуваат, а не само да набљудуваат.
Зоран БОЈАРОВСКИ
Постои граница по која навредата престанува да биде само навреда, а јавниот говор станува закана за нечие тело, безбедност и живот. Таа граница е одамна премината кога за новинарка јавно се повикува на „кршење коски“. И токму затоа случајот со Милка Смилевска не смее да заврши со неколку соопштенија, осуда на социјалните мрежи и уште едно заборавање.
Смилевска е истражувачка новинарка со долгогодишна професионална работа и повеќе награди за истражувачко новинарство. Нејзиниот професионален ангажман може да биде предмет на критика, како и работата на секој новинар. Но критиката не е повик за физичка пресметка. Несогласувањето не е дозвола за закана. А новинарската работа никогаш не смее да биде причина некој да се почувствува овластен да повикува на насилство врз новинарка.
На Фејсбук-профилот „Вистината боли“ била објавена фотомонтажа со ликот на Смилевска, по што следувале навредливи и заканувачки коментари. Меѓу нив и пораката „Кршење на коски на ороспии платени од Сорос сатаната“
Во таа реченица се споени повикот за физичко насилство, родовата навреда и политичкото етикетирање. Жената не е нападната само затоа што е новинарка, туку е понижена и како жена, сведена на погрден збор и претставена како легитимна мета. Тоа не е аргумент, не е политичка расправа и не е храбро искажано мислење. Тоа е јазик на заплашување, чија опасност не исчезнува затоа што е објавен зад екран.
Заканите се осудуваат, но тоа не е доволно
Здружението на новинарите на Македонија ги осуди заканите и соопшти дека случајот е пријавен во Секторот за компјутерски криминал при Министерството за внатрешни работи. ЗНМ побара итно испитување на објавените содржини, идентификување на лицата што ги упатиле заканите, законски мерки и заштита на личната безбедност на Смилевска.
На 10 ноември реагираше и Агенцијата за аудио и аудиовизуелни медиумски услуги. АВМУ оцени дека ваквите пораки ги надминуваат границите на дозволеното изразување несогласување и критика и претставуваат директно загрозување на безбедноста. Агенцијата потсети дека дигиталниот простор не е надвор од законските правила и механизмите за заштита на личната безбедност и достоинството.
Овие реакции се важни. Тие покажуваат дека заканата не смее да се релативизира како уште еден груб коментар во бескрајната интернет-расправа. Но осудата од новинарските и медиумските организации не може да ја замени работата на институциите што имаат овластувања да утврдуваат факти, да ги идентификуваат одговорните и да постапуваат кога постојат индиции за кривично дело.
Затоа прашањето денес не е дали ЗНМ и АВМУ реагираа. Реагираа. Прашањето е каде се видливите, јавно соопштени чекори на МВР и Основното јавно обвинителство? Случајот е пријавен, заканата е позната, а барањето за постапување е јавно. Досега нема јавно соопштена институционална разрешница што би покажала дека ваквите повици се сфатени со сериозноста што ја заслужуваат.
Молкот на институциите во вакви случаи е срамно лоша порака. За новинарката што е мета на закани, тој не нуди сигурност. За сторителот, може да изгледа како отсуство на последици. А за сите што размислуваат да упатат слична закана, создава впечаток дека на интернет може да се повикува на насилство без тоа да предизвика навремена и видлива реакција.
Не тврдиме дека молкот сам по себе докажува дека институциите не преземаат ништо. Но јавноста има право да знае дали е отворен предмет, дали се преземаат дејства за идентификување на авторите и дали се проценува безбедноста на новинарката. Довербата не се гради со невидливост, туку со одговорно постапување и соопштување на информациите што можат да се објават без да се загрози истрагата.
Заканата не е само навреда — за неа постојат законски механизми
Во македонското законодавство постојат правни основи за постапување против сериозни закани. Кривичниот законик го уредува делото загрозување на сигурноста, а предвидува и построг третман кога заканата е насочена кон новинар или друг медиумски работник при вршењето на професионалните задачи или во врска со нив. Законот предвидува и посебни одредби за одредени закани поврзани со омраза и дискриминаторски основи.
Тоа не значи дека секоја навреда автоматски претставува кривично дело, ниту дека однапред треба да се прогласи нечија вина. Правната квалификација и одговорноста ги утврдуваат надлежните органи врз основа на доказите. Но токму затоа постојат полицијата и обвинителството: да ја испитаат содржината, контекстот и сериозноста на заканата и да утврдат дали се исполнети законските услови за постапување.
Во овој случај, повикот за „кршење коски“ не може да се третира како безначајна реторичка фигура. Тоа е експлицитен повик за физичко насилство кон конкретна личност. Надлежните треба да утврдат кој стои зад објавата, дали има и други заканувачки содржини, каков е контекстот и кои мерки се неопходни за заштита на новинарката.
Ако законот постои, а не се применува кога јавноста гледа сериозен повик за насилство, тогаш проблемот не е само во оној што ја напишал заканата. Проблемот е и во институционалната неспособност или неподготвеност да се испрати јасна порака дека насилството не е дозволено средство за замолчување.
Жените новинарки се изложени и на родово понижување
Заканите кон Смилевска ја отвораат и пошироката тема за положбата на жените во јавниот простор. Жените новинарки и медиумските работнички често се изложени на напади што не ја таргетираат само нивната професионална работа, туку и нивниот пол, изглед, достоинство и право да зборуваат јавно.
Во таквите напади се повторува истата порака: жената што истражува, поставува непријатни прашања или ја критикува моќта треба да биде понижена, сексуализирана, заплашена и замолчена. Кога на тоа ќе му се додаде отворен повик за физичко насилство, не станува збор само за грубост, туку за обид да се воспостави граница на страв околу женското учество во јавниот живот.
Не смееме да ја изгубиме од вид ниту разликата меѓу лична навреда и родово обоена закана. Кога жената е нарекувана со погрдни зборови, а потоа се повикува на физичко насилство врз неа, понижувањето не е случаен украс на пораката. Тоа е дел од начинот на кој таа се претставува како помалку вредна и како некој врз кого насилството може да се замисли, па дури и јавно да се посакува.
Затоа институционалната реакција мора да ја земе предвид и оваа димензија. Борбата против насилството врз новинарите не може да биде одвоена од борбата против родово базираното насилство и дискриминацијата. Општество што се повикува на европски вредности не смее да прифаќа дека жената што јавно работи, истражува и критикува треба да плати лична цена за својата професија.
Од вербалната закана до физичкиот напад нема безбедна дистанца
„Кршење коски“ не е метафора што треба лесно да се отфрли. Вербалната закана не значи автоматски дека ќе следува физички напад, но никој не може однапред да гарантира дека нема да се случи. Токму затоа сериозните закани се испитуваат пред да прераснат во нешто потешко, а не дури откако ќе има повреден човек.
Од заканата „кршење коски на ороспии платени од Сорос сатаната“ до вистинско кршење коски на новинарката не смее да се остави простор во кој омразата ќе се нормализира, а институциите ќе чекаат да видат дали некој навистина ќе ја спроведе заканата. Не знаеме кој ќе го повлече тој чекор, ниту дали авторот на коментарот има намера да премине од зборови на дела. Но токму тоа не смее да биде изговор за неактивност.
Ова е предупредувачки сигнал — тригер за сериозна институционална реакција. Не затоа што треба да се создава паника, туку затоа што заштитата на човековата безбедност не почнува по нападот. Таа почнува кога заканата ќе биде препознаена, пријавена и испитана.
Ако на ваквите пораки им се дозволи да поминат без последици, тогаш насилството добива дозвола да се шири од коментар во коментар, од профил во профил, од една мета кон друга. Денес е новинарка што работи во јавен интерес. Утре може да биде друга новинарка, активистка, професорка, политичарка или која било жена што одбива да молчи.
Европските вредности се мерат со постапки, не со декларации
Македонија не може истовремено да се претставува како општество посветено на европските вредности и да дозволува заканите со физичко насилство да остануваат без јасна, навремена и проверлива институционална реакција. Слободата на изразување не е дозвола за повикување на насилство. Демократијата не е право посилниот да го заплашува оној што го критикува. А слободата на медиумите не се сведува на тоа новинарот формално да може да објави текст, ако потоа мора да се прашува дали поради него некој ќе му ги скрши коските.
Не е доволно институциите да се повикуваат на законите кога ќе бидат прашани. Тие мора да покажат дека законите важат и за оние што се кријат зад лажни профили, партиски пароли и навреди маскирани како политички ставови. И мора да покажат дека заканите кон новинарките се сфаќаат сериозно и кога се натопени со сексизам, омраза и обид за јавна дискредитација.
МВР треба јавно да потврди дека пријавата се разгледува и да постапи во рамките на своите надлежности. Основното јавно обвинителство треба да оцени дали постојат основи за негово постапување и, доколку постојат, да преземе соодветни дејства. Притоа, заштитата на новинарката и утврдувањето на одговорноста не смеат да бидат заменети со формално заведување на случајот.
Ова не е само случајот на Милка Смилевска. Ова е тест за тоа дали сме подготвени да ја браниме слободата на медиумите кога таа е нападната со најприземни средства — навреда, мизогинија, омраза и повик за физичко насилство.
Срамно е општество што претендира на европски вредности да не успева да испрати недвосмислена порака дека говорот што повикува на насилство и заканите мотивирани од омраза не се нормална цена на јавната професија. Срамно е ако жените што ја информираат јавноста мора да се потпираат само на солидарноста на колегите, додека институциите остануваат без видлива реакција.
Милка Смилевска заслужува поддршка, но уште повеќе заслужува институционална заштита и одговорност од оние што ѝ се закануваат. Истото го заслужува секој новинар и секоја медиумска работничка.
Затоа оваа закана не смее да заврши во архивата на интернетот. Мора да заврши со утврдени факти, одговорност и јасна порака дека насилството нема да биде толерирано. Зашто кога некој јавно повикува на „кршење коски“, молкот не е неутралност. Тој е опасно отсуство на одговор што може да охрабри нова закана — или да ја приближи следната жртва.
