Skip to content
Без посветена стратешка рамка од 2020 година, со слаба координација меѓу институциите и без доволно процени како буџетските одлуки ги погодуваат најсиромашните, борбата против сиромаштијата ризикува да остане сведена на повремени мерки. Новата анализа на ИППОС предупредува дека проблемот не е само во висината на приходите, туку и во отсуството на долгорочна и поврзана државна политика.
Сиромаштијата во Македонија не се победува со еднократна помош, повремено зголемување на социјалните надоместоци или со ветувања дека економскиот раст на крајот ќе стигне до сите. Таа бара систем што ќе ги поврзе социјалната заштита, образованието, здравството, вработувањето, домувањето, енергетиката и локалниот развој. Кога овие политики се креираат одделно, без заеднички цели и јасна одговорност, последиците најтешко ги чувствуваат луѓето што имаат најмалку ресурси да се справат со нив.
Токму на оваа институционална празнина предупредува новата публикација „Сиромаштијата во фокус: Стратешка рамка за сеопфатни системски промени“, подготвена од Билјана Дуковска, потпретседателка на Европската мрежа против сиромаштија. Публикацијата беше претставена во организација на Институтот за прогресивна промена и општествени студии (ИППОС), со поддршка од Меѓународниот центар „Олоф Палме“ од Шведска.
Според презентираната анализа, отсуството на посветена стратешка рамка од 2020 година наваму, недоволната меѓусекторска координација и префрлањето на одговорноста меѓу централната и локалната власт создаваат институционален вакуум. Во такви услови, мерките може да постојат, но без заедничка насока, долгорочни цели и механизми што ќе покажат дали навистина го намалуваат ризикот од сиромаштија.
Кога нема стратегија, мерките остануваат расцепкани
Борбата против сиромаштијата не може да се сведе на една институција, едно министерство или една буџетска програма. Ниските приходи влијаат врз можноста на семејствата да обезбедат соодветно домување, да ги платат сметките за енергија, да купат квалитетна храна и да пристапат до здравствени услуги. Недостигот од образование и стабилно вработување, пак, може да го продолжи кругот на сиромаштија и да ги намали шансите следната генерација да излезе од него.
Токму затоа, политиките за сиромаштија мора да бидат меѓусебно поврзани. Социјалната помош може да го ублажи непосредниот недостиг од средства, но сама по себе не обезбедува пристојно работно место, достапен стан, квалитетно образование или пониски трошоци за енергија. Политиката за вработување, од друга страна, нема доволен ефект ако луѓето не можат да пристапат до обука, превоз, грижа за деца или други услуги што им овозможуваат да работат.
Анализата на ИППОС го посочува токму недостигот од меѓуресорска синергија како еден од клучните структурни проблеми. Кога институциите работат одделно, граѓаните можат да останат меѓу надлежностите, без ниту една институција да преземе целосна одговорност за резултатот.
Дополнителен проблем е односот меѓу централната и локалната власт. Општините се најблиску до голем дел од потребите на граѓаните, но нивните можности зависат од ресурсите, капацитетите и поддршката што ја добиваат. Ако централната власт и општините немаат јасно распределени обврски, стабилно финансирање и заеднички цели, борбата против сиромаштијата лесно се претвора во меѓусебно префрлање на одговорноста.
Енергетската сиромаштија покажува колку е широк проблемот
Еден од најконкретните показатели во презентираната анализа е податокот дека енергетската сиромаштија погодува 29,7 проценти од домаќинствата. Овој податок е наведен во материјалот на ИППОС и треба да се чита во контекст на методологијата со која е утврден, но самиот проблем укажува дека сиромаштијата не се мери само според сумата што семејството ја добива секој месец.
Домаќинство може да има редовен приход, а сепак да не може соодветно да го загрее домот, да ги подмири сметките или да инвестира во поефикасни уреди и изолација. Кога голем дел од буџетот оди за енергија, остануваат помалку средства за храна, лекови, образование и други основни потреби.
Овој проблем не може да се реши само со привремено субвенционирање на сметките. Потребни се политики што ќе ги поврзат социјалната заштита со енергетската ефикасност, подобрувањето на условите за домување и пристапот до почисти и подостапни извори на енергија. Инаку, домаќинствата остануваат зависни од помош што ја ублажува последицата, но не ја отстранува причината.
Енергетската сиромаштија е и пример за тоа како климатските и социјалните политики мора да се планираат заедно. Мерките за енергетска транзиција можат да бидат неопходни, но ако не ги земат предвид финансиските можности на најранливите домаќинства, трошоците за промените може несразмерно да паднат врз оние што најмалку можат да ги поднесат.
Бездомништвото останува без доволно системски одговор
ИППОС го издвојува и недостатокот на системски одговор за бездомништвото. Тоа е особено важно затоа што губењето на домот не е само проблем на приходите. Тоа може да биде поврзано со невработеност, семејно насилство, здравствени проблеми, недостапно домување или отсуство на соодветна институционална поддршка.
Ако одговорот се сведе на повремено сместување или хуманитарна помош, не се решаваат причините поради кои луѓето остануваат без дом. Потребен е координиран пристап што ќе ги поврзе социјалните служби, здравствените услуги, локалната самоуправа и политиките за домување.
Системскиот пристап подразбира и да се знае колкав е проблемот, кои групи се најпогодени, какви услуги им се достапни и што се случува по завршувањето на итната помош. Без податоци и јасно распределени надлежности, бездомништвото лесно останува недоволно видливо во јавните политики, иако за луѓето што го доживуваат претставува прашање на основна егзистенција.
Буџетот не е неутрален: кој ја плаќа цената на економските одлуки?
Еден од најважните предлози во анализата е потребата од претходни дистрибутивни оценки на буџетските решенија. Тоа значи дека пред да се донесе одлука за даноци, субвенции, социјални надоместоци или јавни инвестиции, треба да се процени како таа ќе влијае врз различните групи граѓани, особено врз оние со ниски приходи.
Буџетот не е само збир на приходи и расходи. Тој е и избор за тоа кој ќе добие поддршка, кој ќе понесе поголем товар и кои потреби ќе имаат приоритет. Две мерки со сличен фискален ефект можат да имаат сосема различни последици за семејствата што живеат на работ на сиромаштијата.
Зголемувањето на одреден данок, намалувањето на субвенција или промената на условите за добивање социјална помош може да изгледаат оправдани од аспект на јавните финансии, но нивниот ефект зависи од тоа врз кого паѓа товарот. Ако нема претходна процена, државата ризикува да донесе решение што формално е фискално оправдано, но ги продлабочува социјалните разлики.
Затоа, оцената на социјалните последици не треба да биде дополнителна административна формалност. Таа треба да стане редовен дел од подготовката на буџетот и на законите, со јавно достапни податоци за очекуваните ефекти и со можност тие да се споредат со резултатите по спроведувањето.
Луѓето што живеат во сиромаштија мора да учествуваат во решенијата
Меѓу структурните слабости посочени во анализата е и недостигот од институционализирани механизми преку кои граѓаните со лично искуство на сиромаштија ќе можат да учествуваат во креирањето политики.
Ова не е само прашање на консултации или на формално исполнување демократска процедура. Луѓето што секојдневно се соочуваат со недостиг од средства најдобро знаат кои административни процедури им го отежнуваат пристапот до помош, кои трошоци остануваат непрепознаени и каде системот не функционира во практиката.
Политика креирана без нивно учество може да изгледа добро на хартија, а да биде тешко достапна за оние на кои им е најпотребна. Сложени постапки, недоволно информации, долги рокови и недостиг од услуги во одредени општини можат да ја намалат ефективноста на мерките, дури и кога за нив се обезбедени средства.
Структурираниот дијалог подразбира повеќе од еднократна дебата. Потребни се редовни консултации, јасни процедури за учество и обврска институциите да објаснат кои предлози се прифатени, а кои не, и зошто.
Од стратегија на хартија до мерливи резултати
Повикот за нова стратешка рамка има смисла само ако таа не остане документ без реални последици. ИППОС бара долгорочен континуитет, независни механизми за мониторинг, конкретни и мерливи цели и посилен дијалог со граѓаните.
Тоа подразбира јасно да се утврди кој е одговорен за секоја мерка, во кој рок треба да се спроведе, колку средства се потребни и како ќе се мери нејзиниот ефект. Целите треба да бидат конкретни, мерливи, остварливи, релевантни и временски определени — пристап познат како SMART-цели.
Подеднакво важен е континуитетот. Стратегијата против сиромаштијата не смее да зависи само од политичката волја на актуелната влада или од приоритетите на една општинска администрација. Ако секоја промена на власта носи нови приоритети без отчет за претходните резултати, граѓаните не добиваат предвидлива политика, а институциите не учат од сопствените грешки.
Мониторингот треба да биде независен и јавно проверлив. Не е доволно да се објави колку средства се потрошени или колку лица добиле помош. Треба да се покаже дали се намалува сиромаштијата, дали се подобрува пристапот до услуги, дали се намалува енергетската сиромаштија и дали најранливите домаќинства имаат подобри услови за живот.
Сиромаштијата е тест за тоа како функционира државата
Сиромаштијата не може да се објасни само со личните избори на поединците, ниту може да се искорени само преку економски раст. Таа е поврзана со достапноста на работните места, квалитетот на јавните услуги, регионалните разлики, цената на домувањето, енергетските трошоци и начинот на кој се распределуваат јавните ресурси.
Затоа, отсуството на системска политика има последици што одат подалеку од социјалниот сектор. Тоа ја намалува довербата во институциите, ги продлабочува разликите меѓу регионите и ги ограничува шансите децата од семејства со ниски приходи да добијат еднакви можности.
Пораката на анализата на ИППОС е дека државата мора да престане да ја третира сиромаштијата како збир од одделни случаи што треба повремено да се ублажат. Потребна е политика што ги поврзува причините, ги распределува обврските и ја мери сопствената успешност според резултатите во животот на луѓето.
На крајот, суштинското прашање не е само колку средства издвојува државата за сиромаштијата, туку дали нејзините политики навистина им овозможуваат на луѓето да излезат од неа. Без јасна стратегија, координирани институции, правична процена на буџетските одлуки и учество на граѓаните, борбата против сиромаштијата ризикува да остане во круг на привремени мерки — додека цената на системските пропусти продолжуваат да ја плаќаат најранливите.
