Skip to content
Истражувањето на „360 степени“ ги проверува организациите што годинава добиле државна финансиска поддршка од Министерството за односи меѓу заедниците, нивните проекти и поврзаноста на дел од луѓето што стојат зад нив со актуелни или поранешни функционери. Од 36 добитници, пет се од Куманово – родниот град на министерот Иван Стоилковиќ.
Државата годинава одвои околу 290 илјади евра за 36 здруженија и фондации, преку програмата на Министерството за односи меѓу заедниците за промоција на меѓуетничките односи.
Но, кој ги доби парите, какви проекти ќе реализираат организациите и дали меѓу нив има лица со актуелни или поранешни позиции во државни институции?
На овие прашања има одговори „360 степени“ во истражување објавено денеска, во кое преку документи добиени со Законот за слободен пристап до информации од јавен карактер ги проверува дел од добитниците, нивните проекти и луѓето што стојат зад нив.
Јавниот повик бил објавен на 4 март годинава, а три месеци подоцна Владата ја потврдила одлуката за распределба на средствата. Процесот почнал и завршил во мандатот на тогашниот министер за односи меѓу заедниците Иван Стоилковиќ, кој денес е министер за локална самоуправа.
Најмногу пари одат во Скопје, но Куманово е второ
Според податоците што ги анализира „360 степени“, од 36-те поддржани организации, 20 се со седиште во Скопје.
Втори на листата се организациите од Куманово, со пет поддржани проекти. За споредба, три организации од Битола добиле поддршка, по две од Тетово и Струмица, а Кичево, Штип, Дебар и Делчево имаат по еден поддржан проект.
„360 степени“ посочува дека Куманово е родниот град на Стоилковиќ, кој бил на чело на Министерството во времето на распределбата, поради што новинарите подетално ги провериле токму кумановските организации.
Тоа само по себе не е доказ дека географското потекло влијаело врз распределбата на средствата. Но, според „360 степени“, тој податок бил причина за дополнителна проверка на организациите и нивните основачи и раководители.
„Срби.мк“ доби пари за јазик и култура
Еден од кумановските добитници е Медиско-информативниот центар „Срби.мк“, организација основана во 2024 година.
За проектот „Мостови на јазикот и културата“ организацијата добила државна поддршка за активности насочени кон зачувување и промоција на српскиот јазик, култура и традиција.
Во проектот се предвидени трибини, посети и работилници во пет основни и средни училишта во Североисточниот плански регион каде што се одвива настава на српски јазик.
Во проектната документација стои дека резултатите од активностите ќе бидат објавувани и на порталот на здружението.
„360 степени“, сепак, наведува дека до затворањето на истражувањето не пронашле такви објави на порталот.
Од „Срби.мк“ за истражувањето одговориле дека проектот е сè уште во тек и дека поради технички проблеми активностите не биле објавени, но дека тоа ќе биде направено. Претставничката на организацијата Мерима Тушевска нагласила дека завршниот извештај ќе покаже како е реализиран проектот.
Името на актуелен владин директор во историјатот на организацијата
Во овој случај, „360 степени“ открива и дополнителна врска што ја проверувале новинарите.
Според податоците достапни преку Централниот регистар, во историјатот на „Срби.мк“ до март годинава како сопственик фигурирал Мирослав Тричковиќ, кој денес е директор на Управата за развој и унапредување на образованието на јазиците на припадниците на заедниците – орган во состав на истото министерство од кое организацијата добила финансиска поддршка.
„360 степени“ го прашале Тричковиќ дали тоа значи дека во периодот на јавниот повик бил дел од здружението и дали учествувал во апликацијата.
Тој тоа го негирал.
Тричковиќ изјавил дека во времето на јавниот повик не бил дел од здружението и дека не потпишал ниту учествувал во апликацијата, при што дал изјава под целосна материјална и кривична одговорност.
Овој одговор е значаен затоа што покажува дека самото појавување на лице во историјатот на едно здружение не е доволно за да се заклучи дека тоа лице влијаело врз добивањето на државните средства.
„Српски вез“ добил 8 илјади евра
Втор кумановски пример што го обработува „360 степени“ е КУД „Српски вез“, кое добило 8.000 евра за проект посветен на промоција на традицијата и различностите.
Проектот е насочен кон младите припадници на заедниците под 20 отсто од населението во Куманово и пошироко, а предвидува работилници за изработка на народни носии, сувенири и украси, како и активности поврзани со народни игри и музика.
Предвидени се и изложба и целовечерен концерт.
Организацијата во текот на летото беше во фокусот и поради вандалскиот напад врз нејзините простории во Куманово. Случајот тогаш го објави и Стоилковиќ.
Од „Српски вез“ за „360 степени“ велат дека дел од активностите веќе се реализирани, а останатите се во тек. Завршната активност е најавена за 4 ноември 2026 година.
И директор на државна агенција бил претходно овластено лице
Истражувањето на „360 степени“ покажало и дека до март 2025 година овластено лице во „Српски вез“ бил Далибор Китановиќ, актуелен директор на Агенцијата за остварување на правата на заедниците.
Китановиќ во меѓувреме се повлекол од функцијата во здружението, а нов претседател бил избран Марко Младеновски.
„360 степени“ посочува дека „Српски вез“ добил финансиска поддршка од ресорното министерство и на претходниот повик во јуни, неколку месеци откако Китановиќ се повлекол од здружението.
Китановиќ за медиумот објаснил дека по неговото именување на јавна функција било потребно време за организацијата да најде замена и да спроведе соодветна постапка.
Тој категорично го поврзал своето повлекување со потребата од раздвојување на јавната функција од ангажманот во здружението, а не со финансиската поддршка од Министерството.
Поранешен член на ДИК како основач на друг добитник
Меѓу организациите што ги анализира „360 степени“ е и Институт – Пулсот на демократијата, носител на проектот „Дигитална иднина за младите од Куманово“.
Проектот предвидувал обуки, стручна анализа и поткасти, а според организацијата е целосно реализиран.
Основач на организацијата е Енвер Саљихи, поранешен член на Државната изборна комисија од редовите на БЕСА, која денес е дел од владејачката коалиција ВЛЕН.
„360 степени“ го прашале дали неговиот претходен политички ангажман и врската со БЕСА влијаеле врз добивањето на државните средства.
Саљихи го отфрла тоа и посочува дека неговиот мандат во ДИК завршил во јануари 2021 година, по што се посветил на невладиниот сектор и докторските студии. Според него, реализацијата на проектот е видлива и преку активностите објавени на социјалните мрежи.
Проект за српски јазик, но и политички коментари
„360 степени“ проверува и организација од Скопје – Српска заедница во Македонија, која добила средства за проектот „Прозбори да видам кој си“.
Предвидени се работилници за ученици, активности посветени на делата на Бранислав Нушиќ и Иво Андриќ, часови за убаво говорење српски и изработка на дигитално ученичко списание на српски јазик.
Но, според истражувањето, на нивната страница во периодот што го проверувале имало малку информации за проектните активности, додека редовно биле објавувани политички коментари.
Како пример „360 степени“ го наведува летошниот став на регионалниот одбор на организацијата во Куманово, во кој бил остро нападнат претседателот на СДСМ, Венко Филипче.
Претседателката на здружението, Гордана Јовиќ Стојковска, тогаш напишала дека голем број Срби во Македонија го поддржуваат Стоилковиќ и дека српската заедница стои зад таквиот став.
„360 степени“ се обидел да добие одговор дали организацијата ги реализирала активностите и дали нејзината политичка поддршка за Стоилковиќ имала какво било влијание врз добивањето на проектот.
Според медиумот, контакт бил воспоставен, но официјален одговор не бил добиен.
Пари и за подкаст против корупцијата
Меѓу добитниците е и Младинскиот форум за соработка од Скопје, кој добил поддршка за поткаст посветен на борбата против корупцијата.
Во предлог-проектот се наведува дека станува збор за оригинален концепт со Оливер Ромевски и актерот Сашо Тасевски.
Интересен детал е што во проектната документација се наведува дека во моментот на аплицирање се оценувало оти постои особено погоден политички момент за борба против корупцијата и дека актуелната влада дала силен демократски импулс за самокритичност и справување со корупцијата.
Ромевски е поранешен директор на Управата за хидрометеоролошки работи, а на функцијата дошол како кадар на ГРОМ на Стевчо Јакимовски, во период кога ГРОМ бил во коалиција со ВМРО-ДПМНЕ.
„360 степени“ го прашал дали ваквата оценка за актуелната власт имала улога при добивањето на средствата.
Ромевски одговорил дека политичката преференција немала никаква улога. Тој посочил дека организацијата постои од 2001 година, има реализирано 28 проекти и била финансирана и од ЕУ и менаџирана од Светска банка. Според него, на конкурсот организацијата била рангирана како 27-ма од 30 одобрени проекти.
Воедно, тој нагласил дека фактот што во проектот позитивно се зборува за владината заложба против корупцијата не значи дека владата нема да биде критикувана во самите поткасти.
Стоилковиќ: Не можев да влијаам врз изборот
„360 степени“ побарал одговор и од Иван Стоилковиќ, кој во времето на распределбата бил министер за односи меѓу заедниците.
Неговото објаснување е дека ресорниот министер не ги избира директно добитниците.
Според Стоилковиќ, одлуката минувала низ комисија составена од претставници на седум министерства и невладиниот сектор во рамките на Владата и Советот за соработка меѓу Владата и граѓанското општество.
Тој вели дека комисијата ја вршела елиминацијата, а до министерот стигнувале збирните оценки, по што тој ги потпишал најдобро рангираните проекти. Поради тоа, според неговото образложение, не можел да влијае врз одлучувањето.
Стоилковиќ исто така ги отфрла сугестиите дека бројот на организации со српски предзнак треба да се толкува како посебен третман.
Тој посочува дека српските здруженија не се единствените што добиле финансиска поддршка и упатува на самите проекти и условите од јавниот повик.
Прашањето е и дали сите проекти се вклопуваат во намената на средствата
Покрај можните кадровски и политички врски, „360 степени“ отвора и друго прашање: колку од проектите навистина се поврзани со програмата преку која се распределуваат средствата?
Парите се издвоени од потпрограмата 11 за промоција на меѓуетничките односи.
Сепак, во листата има проекти кои на прв поглед се однесуваат на пошироки социјални и здравствени теми.
„360 степени“ го наведува примерот со здружението „Златни ангели“, кое добило средства за терапевтски кревет, масажна фотелја за деца со церебрална парализа, терапевтски и едукативни сесии и групни активности.
Здружението на бубрежно болни „Нефрон“, пак, добило средства за развој на културата на дарување органи и трансплантација.
Од друга страна, како што посочува истражувањето, меѓу приоритетите на јавниот повик се наведени и подобрување на социјалната кохезија и градење инклузивно општество.
Токму затоа, самата содржина на проектот не мора да значи дека е надвор од критериумите – но отвора прашање како комисијата ја образложила поврзаноста на секој конкретен проект со целите на програмата.
Советот за граѓанскиот сектор тврди дека не учествувал
Најсериозното институционално прашање што го отвора истражувањето на „360 степени“ се однесува на улогата на Советот за соработка меѓу Владата и граѓанското општество.
Стоилковиќ во својот одговор се повикува на учество на невладиниот сектор во комисијата.
Но, според Александра Савевска од Македонскиот центар за меѓународна соработка (МЦМС), Советот годинава не учествувал во процесот.
Савевска потсетува дека средствата за оваа намена претходно се доделувале преку Генералниот секретаријат на Владата, а во 2022 година биле префрлени во тогашното Министерство за политички систем и односи меѓу заедниците.
Според неа, Советот годинава бил информиран дека ќе има јавен повик и му било понудено да се вклучи како член на Комисијата со право на глас.
Но, според Савевска, Советот одлучил да побара само набљудувачка улога, поради искуствата од претходната година и барањето процесот да биде потранспарентен и поотчетен.
Од Министерството, според нејзиното сведоштво, немало одговор на тоа барање, а Советот не бил вклучен во процесот.
Тука се појавува и директна разлика меѓу двете тврдења: Стоилковиќ зборува за учество на невладиниот сектор во комисијата, додека МЦМС тврди дека Советот, како тело во кое има претставник на граѓанскиот сектор, не учествувал.
За целосна слика би било потребно да се види составот на комисијата, записниците, бодовите и начинот на кој биле рангирани сите апликации.
Ова не е првпат распределбата на овие пари да биде под лупа
„360 степени“ потсетува дека и во претходниот период имало сомнежи околу начинот на распределба на средствата за невладини организации.
Во периодот кога со ресорот раководел Артан Груби, медиумите известувале дека средства добивале и организации основани од лица блиски до ДУИ, како и лица именувани или вработени во државни и локални институции.
Тогаш Советот за соработка со граѓанските организации ја бојкотирал работата поврзана со распределбата.
„360 степени“ го става актуелниот случај во тој поширок контекст, но тоа не значи дека наодите од претходните години автоматски се пренесуваат и на овогодишната распределба.
Токму затоа, клучот е во документацијата за 2026 година – критериумите, бодирањето, составот на комисијата, образложенијата и завршните извештаи.
Следната проверка ќе биде на завршните извештаи
Сите 36 организации кои добиле средства се обврзани да поднесат завршни извештаи со опис на реализираните активности, нивната динамика и постигнатите резултати.
Тоа значи дека вистинската проверка на распределбата не завршува со владината одлука.
Таа допрва треба да покаже што е направено со јавните пари, дали активностите одговараат на пријавените проекти, колку средства се потрошени и дали се исполнети ветените резултати.
Истражувањето на „360 степени“ отвора прашања за неколку различни нивоа – од луѓето поврзани со дел од организациите, преку составот и работата на комисијата, до самата содржина на проектите.
Но, од досега објавените податоци не произлегува автоматски заклучок дека која било од организациите ги добила средствата поради политичка поврзаност.
За таков заклучок би биле потребни дополнителни докази.
Она што останува неспорно е дека станува збор за околу 290 илјади евра јавни средства распределени на 36 организации, па јавноста има право да знае не само кој ги добил парите, туку и по кои критериуми, како биле рангирани проектите и што точно ќе биде испорачано за вложените средства.
Токму тука, како што покажува и истражувањето на „360 степени“, транспарентноста не треба да заврши со објавувањето на листата на добитници. Таа треба да продолжи и со објавувањето на целата документација и со проверка на резултатите од секој финансиран проект.
