Skip to content
Министерот за економија и труд Бесар Дурмиши, објаснувајќи ја новата владина потрошувачка кошница, се повика на податоците од Пописот во 2021 година, според кои околу 95 проценти од населението живее во сопствен дом. Со тоа го образложи различниот пристап кон трошоците за домување во однос на синдикалната пресметка. Но, колку овој податок ја отсликува реалноста на луѓето кои денес плаќаат кирија, студираат или работат надвор од родниот град, живеат со родителите или се обидуваат да создадат сопствен дом?
Прашањето не е дали Пописот е релевантен, туку што точно може да се заклучи од него. Живеењето во дом што е во сопственост на домаќинството не значи дека секој негов член поседува стан, ниту дека може финансиски да си дозволи самостојно домување. Уште помалку значи дека семејството нема дополнителни трошоци за сместување на друго место.
Да земеме пример со студент од Струга кој студира во Скопје. Неговите родители имаат сопствена куќа во Струга, но тој секој месец плаќа кирија за соба или стан во главниот град. Слично е со вработен од Прилеп кој добил работа во Скопје, со млад пар кој живее под кирија додека штеди за стан или со човек кој формално има адреса во семејниот дом, а поголемиот дел од годината престојува во друг град.
Овие примери не докажуваат дека луѓето се изоставени од Пописот. Пописната методологија го зема предвид вообичаеното место на живеење, а не само адресата во личната карта. Но, тие покажуваат зошто податокот за домување во сопственост не може автоматски да се користи како доказ дека киријата не е значаен трошок за населението.
Студентите и вработените во други градови имаат две станбени реалности
Македонија е земја во која образованието, дел од подобро платените работни места и голем број услуги се концентрирани во неколку градови, особено во Скопје. Тоа значи дека за дел од населението домувањето не е прашање само на сопственост, туку и на географска мобилност.
Семејството може да има стан или куќа во еден град, а истовремено да издвојува средства за сместување на дете кое студира, за член кој работи на друго место или за привремен престој поврзан со професионални обврски.
Во тие случаи постоењето сопствен имот не ја исклучува киријата. Напротив, едно семејство може истовремено да ги одржува трошоците на сопствениот дом и да плаќа за сместување на друг член.
Посебно прашање е неформалниот пазар на изнајмување. Дел од граѓаните живеат под кирија без писмен договор или без ажурирана пријава на адресата. Тоа не значи дека автоматски се невидливи за статистиката, но го отежнува целосното согледување на пазарот и реалните трошоци. Без посебни податоци за ваквото домување, не може со сигурност да се утврди колку е распространето.
Младите што живеат со родителите не мора да имаат решено станбено прашање
Другата голема категорија се младите кои живеат во семејните домови, не секогаш затоа што тоа го сакаат, туку затоа што немаат доволно приходи за самостоен живот.
Млад човек кој работи, заработува и придонесува во семејниот буџет може статистички да живее во сопствен дом, доколку станот е во сопственост на неговите родители. Но, ако утре реши да се исели, ќе се соочи со сосема различна финансиска пресметка.
Ќе треба да плати кирија, депозит, сметки, храна, превоз и други основни трошоци. Ако наместо изнајмување сака да купи стан, ќе треба да обезбеди учество за кредит, а потоа со години да отплаќа месечни рати.
Истото важи за младите парови кои живеат со родители или други членови на семејството додека се обидуваат да заштедат. Тие можеби не плаќаат кирија, но тоа не значи дека веќе имаат обезбедено сопствено домување.
Затоа е важно да се разликуваат три работи: сопственост на недвижност, можност за самостојно домување и реален месечен трошок за сместување. Еден статистички показател не може да ги замени сите три.
Колку навистина чини да се дојде до сопствен дом?
Во анализата што Рацин.мк ја објави на 29 септември, под наслов „Стан од 100.000 евра, плата од 800: Колку години работа чини еден дом во Скопје?“, беше направена пресметка за финансиската достапност на становите во главниот град.
Според податоците од Регистарот на цени и закупнини на Катастарот, обработени од порталот „Квадрат“, просечната реализирана цена во Скопје во вториот квартал од 2026 година изнесувала околу 1.449 евра за квадратен метар. Стан од 70 квадратни метри по таа цена би чинел околу 101.430 евра.
Но, цените во огласите се повисоки. Во септември просечната барана цена достигнувала околу 2.158 евра за квадратен метар, што значи дека стан од 60 квадрати би чинел приближно 129.500 евра. Станува збор за огласени, а не нужно и реализирани продажни цени.
Со просечна нето-плата од околу 48.500 денари, односно нешто под 800 евра, стан од 100.000 евра вреди колку приближно 10,4 целосни годишни плати. И тоа само ако секој заработен денар се издвојува за купување стан, без никакви други трошоци за живот.
За повеќето граѓани тоа не е реална можност. Затоа купувањето најчесто подразбира станбен кредит. Дури и со учество од 10 проценти, за стан од 100.000 евра најпрво треба да се обезбедат 10.000 евра сопствени средства.
Ако некој успева да заштеди по 100 евра месечно, само за тоа учество ќе му бидат потребни осум години и четири месеци. Со заштеда од 200 евра месечно, нешто повеќе од четири години. Потоа следуваат трошоците за купопродажба, опремување и отплата на кредитот.
Во претходната анализа, за кредит од 90.000 евра на 30 години, со претпоставена камата од 3,2 проценти, месечната рата беше пресметана на приближно 390 евра. Тоа е речиси половина од плата од 800 евра, а каматните услови можат да се менуваат во текот на отплатата.
Токму тука се гледа разликата меѓу оние што наследиле недвижност и оние што почнуваат од нула. За првите сопствениот дом е постојна сигурност. За вторите тој може да претставува финансиска обврска што ќе трае две или три децении.
А за оние што во меѓувреме плаќаат кирија, патот до сопствен стан е уште потежок. Од истата плата треба да се покријат тековното домување и заштедата за идното.
Може ли киријата да се занемари затоа што повеќето имаат сопствен дом?
Владината потрошувачка кошница и синдикалната кошница користат различни методологии. Тоа само по себе не значи дека едната е погрешна, а другата точна. Но, ако целта е да се процени колку пари му се потребни на едно семејство за живот, мора да биде јасно за какво семејство станува збор.
Четиричлено семејство кое живее во наследен стан нема исти месечни трошоци како четиричлено семејство кое плаќа кирија. Студент кој живее со родителите нема исти трошоци како студент кој изнајмува соба во друг град. Ниту млад пар кој добил стан од семејството има иста почетна позиција како пар кој мора да обезбеди учество за кредит.
Затоа еден национален просек не може подеднакво да ја претстави финансиската реалност на сите овие домаќинства.
Доколку владината кошница ја мери просечната остварена потрошувачка, помалата застапеност на киријата може да биде последица на структурата на домаќинствата опфатени во пресметката. Но, ако кошницата се претставува како показател за средствата потребни за пристоен живот, тогаш мора да се земат предвид и граѓаните кои немаат можност да живеат во сопствен или семеен стан.
Поинаква пресметка за домаќинствата што плаќаат кирија би овозможила многу пореална споредба. Истото важи и за младите што започнуваат самостоен живот.
Пет години по Пописот, прашањето е како живеат граѓаните денес
Пописот од 2021 година е официјална статистичка основа за состојбата со населението, домаќинствата и становите во земјата. Но, неговите податоци се однесуваат на состојбата во времето на попишувањето. Тие не претставуваат автоматски ажурирана слика за станбените потреби во октомври 2026 година.
Во меѓувреме, нови генерации започнале студии, се вработиле, формирале семејства, се преселиле или се обиделе да купат стан. Променети се и цените на недвижностите, а со нив и финансиските услови за осамостојување.
Оттука, изјавата дека околу 95 проценти од населението живее во сопствен дом заслужува дополнително објаснување: на која точно пописна категорија се однесува процентот, колку од тие луѓе лично поседуваат недвижност, колку живеат во дом на родителите и колку истовремено имаат трошоци за сместување на друго место?
Без тие разлики, статистиката може да остави впечаток дека станбеното прашање во Македонија е речиси целосно решено.
Но, да имаш семејна адреса не значи дека имаш сопствен стан. Да живееш со родителите не значи дека можеш да си дозволиш да се иселиш. А да имаш куќа во родниот град не значи дека не плаќаш кирија таму каде што студираш или работиш.
Затоа, не може да се анализира само колкав процент од населението живее во сопствен дом, туку колку граѓани можат самостојно да го платат домувањето што им е потребно. Токму тоа недостига во расправата за потрошувачката кошница.
