Гостивар: Што се смени меѓу „нема услови“ и „има епидемија“?

Речиси две илјади жители на Гостивар побараа лекарска помош поради стомачни тегоби, повраќање, дијареја и други симптоми кои здравствените власти ги поврзаа со загадената вода за пиење. По денови исполнети со редици пред амбулантите, преполни болнички капацитети и сè поголема загриженост кај граѓаните, конечно беше прогласена епидемија.

Тоа е најважната вест. Но, не и најважното прашање.

Најважното прашање е: дали Гостивар мораше да стигне до речиси 2.000 заболени за институциите да признаат дека се соочуваат со епидемија?

Затоа што епидемијата не започна со одлуката за нејзино прогласување. Таа започна многу порано – со првите заболени, со првите сомнежи дека водата не е безбедна и со првите сигнали дека бројот на пациенти не е вообичаен.

Од поединечни случаи до здравствена криза

Во првите денови случаите изгледаа како уште една сезонска појава на гастроентероколити. Но, бројките многу брзо почнаа да растат.

Од десетици заболени, за само неколку дена се премина на стотици пациенти дневно. Ургентните служби и матичните лекари работеа под силен притисок, а граѓаните масовно бараа медицинска помош.

Во тој момент веќе не стануваше збор за изолирани случаи. Стануваше збор за настан што јасно покажуваше дека постои заеднички извор на заразување.

Токму затоа денес е легитимно да се постави прашањето дали институционалната реакција го следеше темпото со кое се ширеше болеста.

Што се смени меѓу „нема услови“ и „има епидемија“?

Еден од најконтроверзните моменти во целата криза е различниот тон на институциите во само неколку дена.

Во првата фаза јавноста слушаше дека е потребно да се утврди причината за појавата и дека постапките се одвиваат согласно процедурите.

Потоа следуваше прогласување на епидемија.

Токму тука останува најважната дилема.

Дали во меѓувреме се појавиле нови медицински докази што ја наложиле оваа одлука? Или бројот на заболени станал толку голем што веќе не било можно кризата да се третира како поединечен инцидент?

Одговорот не е важен само за јавноста во Гостивар. Тој е важен за секоја идна здравствена криза во државата, бидејќи покажува колку брзо системот препознава дека една локална појава прераснува во епидемија.

Прогласувањето на епидемијата не е само административен чин

Во јавноста често се создава впечаток дека прогласувањето епидемија е симболична одлука.

Всушност, тоа претставува признавање дека станува збор за настан кој бара засилена координација меѓу здравствените институции, локалната самоуправа, инспекциските служби и другите надлежни органи.

Тоа значи поинтензивен епидемиолошки надзор, дополнителни мерки за контрола на ширењето на болеста, континуирано следење на состојбата и појасна комуникација со населението.

Затоа се поставува логичното прашање: ако овие мерки биле неопходни денес, дали ќе имаа поголем ефект доколку биле активирани неколку дена порано?

Најважното прашање не е што ја загадило водата, туку како дошло до тоа

Во наредните денови лабораториите веројатно ќе дадат сè попрецизни одговори за микробиолошките причини.

Но, дури и кога ќе се утврди точниот причинител, останува суштинската дилема.

Како загадена вода стигнала до илјадници граѓани?

Дали станува збор за дефект на водоводната мрежа?

За пропуст во системот за хлорирање?

За недостаток на редовен мониторинг?

За проблем што постоел извесен период без да биде навреме откриен?

Ова се прашања што ја надминуваат медицината. Тие се прашања за функционирањето на јавните комунални системи, за контролата на квалитетот на водата и за институционалната одговорност.

Епидемијата ќе заврши, прашањето за одговорноста останува

Во еден момент бројот на новозаболени ќе почне да се намалува. Водата повторно ќе биде прогласена за безбедна. Животот постепено ќе се врати во нормала.

Но, тогаш почнува вториот, подеднакво важен дел од приказната.

Ќе се утврдува дали некој потфрлил.

Дали системот за контрола функционирал како што треба.

Дали предупредувачките сигнали биле препознаени навреме.

Дали постои институционална или индивидуална одговорност.

И, можеби најважно, дали од оваа криза ќе се извлечат поуки што ќе спречат сличен случај во иднина.

Епидемијата како тест за институциите

Гостивар денес не е само приказна за загадена вода. Таа е најважна, но таа со себе „влече“ уште една.

Ова е тест за тоа колку брзо функционираат здравствените институции кога ќе се појави сериозна закана по јавното здравје. Тест за координацијата меѓу локалните и државните власти. Тест за транспарентноста во информирањето на јавноста. И тест за тоа дали системот е способен навреме да препознае дека еден локален проблем се претвора во јавноздравствена криза.

Речиси две илјади заболени се премногу голема бројка за оваа епидемија да остане само уште една вест во дневниот информативен циклус.

Затоа што епидемијата во Гостивар не избувна за еден ден.

Таа со денови се развиваше пред очите на институциите. А сега, кога конечно е официјално признаена, останува уште потешката задача – да се утврди дали можела да биде спречена или барем значително ограничена со побрза реакција.