Skip to content
Ако Министерството ја менува наставната програма, јавноста има право да знае зошто се отстрануваат клучни поими и кој одлучил дека учениците ќе добијат поинакво знаење за своето здравје, безбедност и лични граници.
Спорот околу наставната програма за „Здравје и заштита на здравјето“, што, всушност е новото име на програмата за сеопфатно сексуално образование, одамна ја надмина дебатата за името на еден изборен предмет. Во центарот на расправата е многу поважно прашање: дали училиштето ќе им даде на младите доволно знаење да препознаат насилство, да ги разберат ризиците за своето здравје и да побараат помош кога им е потребна?
Реакцијата на ХЕРА отвора токму такво прашање. Организацијата предупредува дека не е променет само насловот на ревидираната програма, туку се отстрануваат или се разводнуваат содржини поврзани со родовата еднаквост, контрацепцијата и сексуалното и репродуктивното здравје. Нејзиното барање не е само овие содржини да се вратат, туку Министерството за образование и наука и Бирото за развој на образованието јавно да објаснат како е направена ревизијата и врз кои стручни аргументи се заснова.
Тоа е барање што заслужува сериозен одговор.
Не е доволно програмата да добие ново име
Промената на називот на предметот сама по себе не докажува дека неговата содржина е подобра или полоша. За тоа треба да се споредат програмите, да се утврди што точно е изменето и да се види дали учениците и натаму ќе ги добиваат потребните информации.
Но токму тука е проблемот: кога од програмата исчезнуваат важни поими, надлежните институции мора да објаснат дали се менува само терминологијата или и знаењето што треба да го стекнат учениците.
Ако содржините за контрацепција се заменуваат со општи формулации, дали учениците ќе добијат конкретни и проверени информации за спречување несакана бременост? Ако се отстранува поимот „род“, дали и понатаму ќе учат да ги препознаваат родовите стереотипи, нееднаквоста и насилството? Ако се менува пристапот кон сексуалното и репродуктивното здравје, кои научни и педагошки докази покажуваат дека новото решение е подобро?
Ова не се прашања за партиска припадност, влијанија на црквата или лични уверувања. Тоа се прашања за квалитетот на јавното образование.
Верските убедувања се право, но не се замена за стручна процена
Верските заедници имаат право да ги изнесуваат своите ставови за воспитувањето, семејството и образованието. И родителите имаат право да учествуваат во јавната дебата и да бараат програмите да бидат соодветни на возраста на учениците.
Но јавната политика не може да се креира само според тоа кој најгласно протестира. Кога станува збор за наставните програми, одлучувачки треба да бидат научните сознанија, педагошката експертиза, здравствените потреби на младите и нивните права.
ХЕРА оценува дека измените следуваат по јавни притисоци од верски и конзервативни кругови. До ова дојде на почетокот на оваа учебна година кога Министерството за образование и наука донесе одлука да го повлече изборниот предмет „Сеопфатно сексуално образование“. Затоа е сегашната реакција на ХЕРА дека Министерството не може да очекува јавноста да ја прифати ревизијата без образложение.
Ако измените се резултат на стручна анализа, институциите треба да ја објават. Ако се прифатени забелешки од психолози, наставници или други експерти, треба да се знае кои се тие забелешки и како се одразиле врз конечната верзија. Транспарентноста е најдобриот начин да се разликува оправданата стручна корекција од попуштањето пред идеолошки притисок.
Знаењето е дел од заштитата на децата
Во својата реакција ХЕРА наведува загрижувачки податоци за изложеноста на децата на сексуална експлоатација и злоупотреба преку технологија, како и за малата застапеност на сексуалното образование меѓу анкетираните деца. Организацијата посочува и податоци за малолетнички бремености и случаи на ХИВ.
ХЕРА потсетува на алармантни податоци за ншата земја: дури 10% од децата на возраст од 12 до 17 години во Северна Македонија, односно речиси 12.000 деца, биле изложени на сексуална експлоатација и злоупотреба со помош на технологија во период од само една година. Од децата дури 8% биле изложени на сексуални слики, 5% добиле несакани барања за интимни фотографии или видеа, 4% биле уценувани дека нивни содржини ќе бидат распространети, а кај 3% такви содржини веќе биле споделени без нивна дозвола. Дополнително, во 78% од случаите сторителот е лице што детето го познава, а 52% од случаите на сексуална експлоатација се случуваат преку социјалните мрежи како Instagram, Snapchat, TikTok и WhatsApp.
Во ваква реалност, поразително е што само 19% од анкетираните деца изјавиле дека добиле некаков вид сексуално образование.
Податоците пак за сексуалното и репродуктивното здравје покажуваат дека само во 2024 година 588 деца биле родени од мајки на возраст од 15 до 19 години, а во само еден месец беа регистрирани и 11 нови случаи на ХИВ.
Овие бројки отвораат проблеми што не смеат да бидат игнорирани. Децата се соочуваат со ризици и во реалниот живот и на интернет. Не секогаш знаат да препознаат манипулација, притисок, уцена или насилство. А кога немаат доверлив извор на информации, празнината често ја пополнуваат со совети од врсници, непроверени интернет-содржини и дезинформации.
Соодветното образование не може да го спречи секој облик на злоупотреба. Но училиштето може да им помогне на учениците да ги препознаат опасностите, да постават граници и да знаат каде да побараат помош. Тоа е превенција, а не поттикнување на ризично однесување.
Затоа, расправата не треба да се води преку стравови и карикатури за тоа што значи сексуалното образование. Треба да се води преку прашањето дали младите добиваат точни, возраста соодветни и научно засновани информации.
Четирите барања на ХЕРА се тест за одговорноста на институциите
ХЕРА бара ревидирањето на програмата да се преиспита, да се објават аргументите за направените измени, да се спроведе транспарентна стручна ревизија и да се спречи идните програми да се менуваат под идеолошки притисок.
Овие барања ја враќаат одговорноста таму каде што припаѓа: кај институциите што ја донесуваат програмата. Министерството и Бирото треба да објаснат што точно е променето, кој учествувал во процесот, кои стручни препораки биле прифатени и како е проценето влијанието врз учениците.
Во стручната ревизија треба да има место за наставници, здравствени работници, психолози и експерти што работат со млади. Треба да се слушнат и родителите, но учеството во дебатата не смее да значи дека научните факти се предмет на гласање или дека најгласната група автоматски го добива правото да ја одреди наставната содржина.
И уште нешто: институциите не треба однапред да ветуваат дека секој термин од старата програма мора да биде вратен, без да ја разгледаат целината. Треба да гарантираат дека секоја измена ќе биде образложена, стручно проверлива и во најдобар интерес на учениците. Тоа е суштината на одговорната ревизија.
Образованието не смее да биде заложник на ничија идеологија
Секуларната држава не им забранува на верските заедници да учествуваат во јавната дебата. Таа поставува граница меѓу правото на верско убедување и одговорноста на државата да креира јавни политики врз основа на законите, доказите и јавниот интерес.
Истата граница треба да важи и за партиските интереси. Наставните програми не смеат да се менуваат за да се задоволи ниту една политичка база, исто како што не смеат да се ослободуваат од стручна проверка само затоа што некоја организација се повикува на науката.
Во случајот со „Здравје и заштита на здравјето“, клучното прашање е дали новата програма ги подготвува младите подобро да се грижат за себе и да се заштитат од насилство, злоупотреба и здравствени ризици. Министерството треба да одговори на тоа со документи и стручни аргументи, а не со политички пораки.
Поддршката за барањата на ХЕРА значи дека барањето за транспарентност, јавна одговорност и научно засновано образование е оправдано и дека институциите имаат обврска да одговорат.
Децата не смеат да бидат колатерална штета на идеолошките битки на возрасните. Нивното право на образование мора да се мери според знаењето и заштитата што ги добиваат — не според тоа која страна во јавната расправа успеала да наметне поголем притисок.
