Skip to content
Годинава во Македонија е убиена седма жена. По најновиот случај, на протестот „Ниту една повеќе!“ во Скопје се побара одговорност од институциите, итно усвојување на законските измени и враќање на поимот „род“ во законите и програмите.
Бројките го покажуваат контекстот. Според МВР, во 2021-2025 убиени се 26 жени, а во 2025 рекордни 4.745 жени пријавиле семејно насилство. Од 1.388 пријавени сторители на семејно насилство во првите девет месеци годинава, 1.278 се мажи. Насилството има образец, а дел од тој образец се учи многу порано од првата врска. Насилството не започнува секогаш со физички напад. Нему можат да му претходат однесувања што општеството често ги нормализира: љубомора претставена како доказ за љубов, контрола оправдана со грижа, очекување девојките да бидат послушни, а момчињата доминантни. Токму затоа превенцијата мора да започне многу порано, преку образование што им помага на младите да ги препознаваат нееднаквите односи на моќ, да поставуваат граници и да градат односи засновани на почитување, еднаквост и согласност.
Затоа прашањето се враќа на училницата. Од оваа учебна година гимназијалците можат да изберат предмет што се вика „Здравје и заштита на здравјето“, а до пред два месеца се викаше „Сексуално образование“. На 9 септември министерството ја повлече претходната наставна програма, а новата е донесена на 7 октомври. Зборот „род“ го нема, а темата „Род и родова рамноправност“ сега се вика „Рамноправност“.
Дали името е важно? Институтот за родови студии при Филозофскиот факултет ја оценува програмата во целина позитивно, но предупредува дека без поимот „род“ учениците добиваат список појави (стереотипи, предрасуди, нееднаков третман), а не концептот што ги поврзува, и дека наставниците немаат терминолошка основа за содржините.
ХЕРА бара да се вратат содржините за родова еднаквост, сексуално и репродуктивно здравје и превенција од родово насилство.
Иако во ревидираната програма се задржани одредени содржини за стереотипите, дискриминацијата, насилството и согласноста, нивното присуство само по себе не гарантира дека учениците ќе ги разберат причините и механизмите што ја создаваат и одржуваат родовата нееднаквост. Без јасна концептуална рамка, постои ризик овие прашања да се обработуваат како изолирани појави, наместо како меѓусебно поврзани општествени проблеми. Но програмата одредува теми, не и како ќе се предаваат. Наставниците имаат клучна улога во развивањето критичко размислување кај учениците, но за тоа им се потребни јасна наставна програма, соодветни образовни материјали и стручна поддршка. Токму затоа е важно програмата недвосмислено да ги препознава родовите стереотипи, нееднаквите односи на моќ и нивната поврзаност со насилството.
Училницата не е единственото место каде што се учат родовите улоги, а најчесто не е ни првото. Според истражувањето „Анализа на родовите (не)еднаквости низ призмата на младите“, што го претставија Националниот младински совет и „Мрежа Стела“, младите најмногу ги учат дома, потоа на социјалните мрежи, а образовните институции се трети. Секој трет млад човек лично го искусил стереотипното однесување и неговите негативни ефекти.
Затоа училницата треба да биде место каде што младите ќе добијат факти наместо да прифаќаат дека „така било отсекогаш“. Токму тоа е една од важните улоги на сеопфатното сексуално образование: разговор за тоа зошто од момчињата и девојчињата се очекуваат различни однесувања, како контролата се претставува како грижа, како да се препознае насилството и каде да се побара помош. Не случајно, Меѓународните технички насоки на УНЕСКО го вклучуваат разбирањето на родот меѓу основните теми. Знаење наместо предрасуди. Критичко размислување наместо слепо прифаќање на стереотипите.
Но таа можност сега е ограничена. Предметот е изборен и се избира само еднаш во средното образование, па го слушаат само оние што ќе го изберат, а другите остануваат со она што го слушаат дома и на екранот.
Образованието само по себе не може да ги спречи фемицидите, ниту да ја замени одговорноста на институциите да ги заштитат жените и девојките од насилство. Но тоа има незаменлива улога во превенцијата, особено во препознавањето и преиспитувањето на ставовите и однесувањата што ја нормализираат контролата, дискриминацијата и нееднаквоста.
Отстранувањето на родот од наставните програми не ги отстранува родовите стереотипи од општеството. Напротив, го ограничува просторот во кој младите можат да ги разберат, критички да ги преиспитаат и да научат како да им се спротивстават. Ако сакаме да спречуваме насилство, мора да им овозможиме на младите образование што ги препознава неговите корени, а не образование што ги избегнува поимите со кои тие се објаснуваат.
Родот може да исчезне од програмата. Стереотипите не исчезнуваат сами.
