Skip to content
Пет дена пред парламентарните избори во Србија, закажани за 25 октомври, студентското движење се соочува со најголемиот тест од почетокот на протестите по трагедијата во Нови Сад. Движењето што започна со барања за одговорност и борба против корупцијата сега настапува со сопствена изборна листа и се обидува поддршката од улиците да ја претвори во парламентарна моќ. Анкетите покажуваат различни резултати, а исходот останува неизвесен. Но, прашањето веќе не е само колку гласови можат да освојат студентите, туку и каква политичка промена би донеле.
Од протест против корупцијата до политичка алтернатива
Кога на 1 ноември 2024 година се урна натстрешницата на железничката станица во Нови Сад, при што загинаа 16 лица, трагедијата предизвика бран протести што постепено прерасна во едно од најголемите општествени движења во поновата историја на Србија.
Студентите првично бараа утврдување одговорност за несреќата, објавување на документацијата за реконструкцијата и функционирање на институциите без политички притисоци. Со текот на времето, нивните барања добија поширока поддршка од граѓани, професори, земјоделци, адвокати и други професионални групи.
Особеноста на движењето беше неговата организација преку студентски пленуми, без централен лидер и со колективно одлучување. Тоа му овозможи да привлече луѓе со различни политички ставови, обединети околу барањето за институционална одговорност.
Но, изборите поставуваат поинакви услови од протестите. Масовната поддршка на улиците не се претвора автоматски во изборни гласови, а уште помалку во парламентарно мнозинство.
Студентската листа не е составена само од студенти
На изборите движењето настапува со листата „Студентска листа – Студентите победуваат“, која има 250 кандидати за пратеници. На неа се лекари, универзитетски професори, уметници, активисти, земјоделци и други професионалци.
Носител на листата е Илија Срдановиќ, кардиолог и професор на Медицинскиот факултет во Нови Сад. Меѓу кандидатите е и актерот Тихомир Станиќ, како и други јавни личности и експерти.
Изборот на кандидати од различни професии е обид студентското движење да се претстави како поширока граѓанска алтернатива, а не како политичка организација ограничена на универзитетите.
Истовремено, ваквиот состав отвора прашања за програмската усогласеност. Заедничкото противење на корупцијата и барањето независни институции не значат нужно и заеднички ставови за економијата, надворешната политика или националните прашања.
Анкетите не даваат единствен одговор
Истражувањата на јавното мислење објавени во изминатите месеци покажуваат значителна поддршка за студентската листа, но и големи разлики во односот со владејачката Српска напредна партија.
Според истражувањето на ЦРТА од јули, студентската листа имала поддршка од 44,9 проценти, наспроти 35,7 проценти за листата на Александар Вучиќ. Истражувањето на Нова српска политичка мисла од септември покажало 44,4 проценти за студентите и 41,7 проценти за владејачката листа.
Но, агенцијата „Фактор плус“ во септември објавила поинаква слика, со 48,6 проценти поддршка за листата на Вучиќ и 37,1 проценти за студентската листа.
Разликите меѓу истражувањата бараат внимателно толкување. Методологијата, начинот на пресметување на неопределените гласачи и проценката на излезноста можат значително да влијаат врз резултатите.
Поради тоа, анкетите не даваат сигурен одговор за изборниот исход. Тие, сепак, покажуваат дека студентската листа прераснала во значаен политички фактор и дека изборите не се сведуваат на вообичаениот натпревар меѓу владејачката партија и традиционалната опозиција.
Дали студентите нудат и поинаква надворешна политика?
Едно од најважните прашања е дали евентуалната промена на власта би значела и промена на политичкиот правец на Србија.
Студентското движење настапува со барања за владеење на правото, независни институции, слободни медиуми и борба против корупцијата. Овие барања се поврзани со демократските стандарди што Европската Унија ги поставува во процесот на проширување.
Но, тоа не значи дека сите кандидати и поддржувачи на студентската листа имаат единствен став за членството на Србија во ЕУ.
Во движењето се присутни различни политички и идеолошки определби, од проевропски позиции до поконзервативни и национално ориентирани ставови. Разлики постојат и околу односите со Русија и прашањето за Косово.
Токму тука се појавува една од суштинските дилеми. Движењето успеа да обедини широк круг граѓани околу барањето за промена на начинот на владеење, но за преземање на власта ќе биде потребна и усогласеност околу конкретните државни политики.
За земјите од регионот, вклучително и Македонија, ова прашање е особено важно. Промената на власта во Белград не мора автоматски да значи промена на српските позиции кон ЕУ, Русија, Косово или регионалната соработка.
Вучиќ се потпира на партиската организација и политичкото искуство
Александар Вучиќ, кој во септември поднесе оставка од претседателската функција за да се кандидира за премиер, настојува да ја продолжи власта на Српската напредна партија, која доминира во српската политика од 2012 година.
Владејачката партија располага со развиена организациска мрежа, долгогодишно изборно искуство и силно препознатливо политичко раководство.
Во кампањата Вучиќ ја нагласува стабилноста, економскиот развој и континуитетот на државната политика, додека студентската листа ја поставува институционалната одговорност во центарот на својата политичка понуда.
Разликата е и во начинот на организирање. Наспроти централизираното партиско раководство на СНС, студентското движење инсистира на колективно одлучување и отсуство на еден доминантен лидер.
И двата модела ќе бидат тестирани на изборите, каде што покрај политичките пораки, важни се и теренската организација, мобилизацијата на гласачите и контролата на изборниот процес.
Изборните услови под меѓународно внимание
Изборите се одржуваат во атмосфера на висока политичка поларизација.
Европската Унија, ОБСЕ и претставници на Советот на Европа изразија загриженост за пријавени инциденти на насилство, притисоци врз политички активисти и новинари, како и за дел од условите во кои се води кампањата.
Меѓународните набљудувачи предупредуваат и на нерешени прашања поврзани со избирачкиот список и спроведувањето на претходните препораки за подобрување на изборниот процес.
Владејачката партија ги отфрла обвинувањата за системски злоупотреби, додека студентското движење и дел од опозицијата бараат поголема транспарентност и институционална заштита на избирачкото право.
Затоа, покрај бројот на освоени гласови, важна ќе биде и оценката за регуларноста на изборниот процес.
Дали најмногу гласови значат и промена на власта?
Српското Собрание има 250 пратеници, а за парламентарно мнозинство се потребни најмалку 126 мандати.
Дури и листата што ќе освои најмногу гласови најверојатно нема самостојно да обезбеди мнозинство. Во изборната трка учествуваат 18 листи, меѓу кои и традиционални опозициски партии, коалиции и претставници на националните малцинства.
Распределбата на мандатите ќе зависи од резултатите на сите листи, изборниот праг и посебните правила што важат за малцинските листи.
Затоа, покрај односот меѓу студентите и СНС, важни ќе бидат и резултатите на останатите политички субјекти, како и нивните позиции за можни постизборни договори.
Студентската листа дополнително ќе се соочи со прашањето дали нејзиниот широк и идеолошки разновиден состав може да се претвори во усогласено парламентарно дејствување.
Од протестна енергија до политичка одговорност
Студентското движење веќе успеа да го промени начинот на кој се води политичката дебата во Србија. Прашањата за корупцијата, институционалната одговорност и владеењето на правото добија централно место во јавноста, а движењето изгради поддршка надвор од традиционалните партиски поделби.
Но, изборите се поинаков тест. Граѓаните нема да одлучуваат само дали ги поддржуваат студентските барања, туку и кому му ја доверуваат одговорноста за управување со државата.
За студентската листа тоа значи премин од движење што бара одговорност кон политички субјект што треба да понуди конкретни решенија. За Српската напредна партија, пак, изборите се проверка на поддршката по речиси 14 години владеење.
На 25 октомври ќе се види како граѓаните ја оценуваат понудата на двете страни и каков парламентарен состав ќе произлезе од гласањето.
Но, вистинскиот политички тест нема да заврши со пребројувањето на гласовите. Ќе продолжи со прашањето кој може да обезбеди парламентарно мнозинство, каква влада може да се формира и дали политичките промени што ги бараа студентите можат да добијат конкретна институционална форма.
