Skip to content
Група републиканци и демократи од двата дома на американскиот Конгрес бараат построги мерки против она што го опишуваат како демократско уназадување, корупција и растечко руско, кинеско и иранско влијание во Србија, само неколку недели пред вонредните парламентарни избори што би можеле да го променат политичкиот пејзаж на земјата.
Сенаторите Чак Грасли (републиканец од Ајова) и Ричард Блументал (демократ од Конектикат), заедно со претставниците Џо Вилсон (републиканец од Јужна Каролина) и Вилијам Китинг (демократ од Масачусетс), го претставија Законот за поддршка на владеењето на правото, институционалната правда и поддршката на одговорноста, познат како Закон за Србија.
Што би донел овој закон?
Законот би ја условил дополнителната американска помош за Србија со потврда од страна на американскиот претседател дека Белград постигнал „значаен и траен напредок“ во областа на судската одговорност, слободата на медиумите и усогласувањето со Европската Унија и НАТО.
Законот, исто така, би поддржал санкции против лица вклучени во корупција, сериозни кршења на човековите права или напори за поткопување на демократските институции и регионалната стабилност.
Предлог-законот доаѓа во време кога Србија се подготвува за предвремени парламентарни избори на 25 октомври, по повеќе од две години студентски и граѓански протести и во услови на растечка загриженост за состојбата на владеењето на правото, независноста на судството, слободата на медиумите и корупцијата, објавува Радио Слободна Европа/Радио Либерти.
Предлог-законот конкретно се однесува на одговорот на владата на протестите и уривањето на настрешницата на железничката станица во Нови Сад во ноември 2024 година.
Вучиќ сака да стане премиер
Српскиот претседател Александар Вучиќ поднесе оставка од функцијата претседател на 27 септември, отворајќи му го патот да стане премиер доколку неговата владејачка партија победи на изборите на 25 октомври, според документот што го придружува предлог-законот.
Предлог-законот, исто така, во голема мера се фокусира на односите на Србија со Русија и Кина и бара детална проценка од САД за нејзините политички, економски, енергетски и безбедносни врски со Белград.
Предлог-законот доаѓа откако еден српски министер отпатува во Техеран во јули за погребот на поранешниот ирански врховен лидер Али Хамнеи, придружувајќи им се на руските и кинеските делегации на настан на кој повеќето европски влади не беа претставени.
„Србија игра клучна улога во зачувувањето на мирот и безбедноста на Западен Балкан. Клучно е да се спречи Русија, Кина или Иран да влијаат врз Србија и да го дестабилизираат регионот“, рече сенаторот Грасли во соопштението. Тој додаде дека законот вклучува мерки за одговорност, вклучително и санкции, со цел да се охрабри Србија да се врати во силна демократија.
Претставник Вилсон: Србија е стратешки и културно важна земја
Сенатор Блументал рече дека односите меѓу САД и Србија треба да се засноваат на „заеднички демократски вредности“ и посветеност на борбата против автократијата.
„Откако дојде на власт, сегашната влада во Србија ги продлабочи врските со Владимир Путин и Си Џинпинг“, предупреди тој, додавајќи дека законот ќе ѝ даде на американската администрација нови алатки за санкционирање на луѓето кои овозможуваат демократијата да опаѓа.
Вилсон, републиканскиот копретседател на Хелсиншката комисија, кој беше ко-спонзор на законот на Претставничкиот дом заедно со Китинг, на почетокот на септември изјави дека е благодарен за двопартиската и дводомната поддршка.
„Конгресот е едногласен во својот став дека Србите заслужуваат слободни и фер избори. Србија е стратешки и културно важна земја што може да придонесе за мирен и просперитетен регион, но прво мора да се обноват демократијата и владеењето на правото“, смета Вилсон.
Законот, исто така, би го обврзал Стејт департментот да продолжи да учествува во стратешкиот дијалог меѓу САД и Србија и да развие поширока стратегија за ангажман на САД со Белград. Законот би истекол пет години по неговото стапување во сила.
„Вучиќ нема да го промени своето однесување“
Помалку е јасно дали оваа мерка може да влијае на однесувањето на Вучиќ. Ивана Страднер, истражувачки соработник на Фондацијата за одбрана на демократиите, за Радио Слободна Европа изјави дека не очекува Вучиќ да го промени својот пристап. „Вучиќ нема да го промени своето однесување, без разлика што. Тој ќе продолжи да ја спроведува сопствената политика, која во основа е да остане на власт што е можно подолго“, предвидува Страднер.
Сепак, тој верува дека иницијативата на американскиот Конгрес би можела да испрати важна порака до српската опозиција и граѓанското општество. „Ова е исклучително важно бидејќи испраќа многу јасен сигнал до опозицијата дека Америка ги следи потезите на Вучиќ“, забележа Страднер.
Таа верува дека Вашингтон треба да воведе санкции врз луѓето кои им се закануваат на луѓе блиски до режимот на Вучиќ и придонесуваат за дестабилизација на регионот. Таа, исто така, ги повика САД и нивните сојузници јавно да ги разоткријат можните обиди за манипулирање на изборите и, каде што е соодветно, однапред да ги декласификуваат информациите за таквите активности.
Страднер ја опиша надворешната политика на Вучиќ како фундаментално усогласена со Русија, Кина и Иран, истакнувајќи дека неговата влада во исто време продолжува да се потпира на европската финансиска поддршка.
„Законот за СРБИЈА е важен затоа што е двопартиски“
Оливија Олсон, проектен соработник во Центарот за Европа на Атлантскиот совет, рече дека времето на донесување на законот е особено значајно.
„Со изборите во Србија на 25 октомври и вистинската енергија што се инвестира во опозицискиот студентски список, Вучиќ е фокусиран на домашната политика, додека неговата владејачка Српска прогресивна партија се стреми да го продолжи своето владеење“, рече Олсон.
Таа истакна дека односот на Вучиќ со Вашингтон историски бил најблизок до извршната власт, истакнувајќи го новиот стратешки дијалог меѓу САД и Србија и интересот на администрацијата на Трамп за ЕКСПО 2027 на Србија како главни точки на односот на двете земји.
„Законот за СРБИЈА е важен затоа што е двопартиски. Законот покажува дека двете партии ја следат ситуацијата во Србија без оглед на ставот на Белата куќа“, рече Олсон.
„Тврдењата на демонстрантите ќе бидат тестирани на гласачките места“
Илва Таре, виш резидентен соработник во Центарот за Европа на Атлантскиот совет, го нарече времето на донесување на законот „клучно“. Таа рече дека тоа е „редок дводомен и двопартиски сигнал“ што доаѓа три недели пред изборите.
Таре објасни дека тврдењата на демонстрантите за заробување на државата, длабока корупција и пад на демократијата сега ќе бидат тестирани на гласачките места, додека Соединетите Американски Држави, Европската Унија и другите меѓународни набљудувачи очекуваат слободен и фер изборен процес.
Сепак, таа предупреди дека самиот закон веројатно нема веднаш да го промени однесувањето на Вучиќ. „Дали овој закон ќе го промени однесувањето на Вучиќ? Не мислам дека тоа ќе се случи преку ноќ и без внатрешен и надворешен притисок“, предвидува Таре.
