Skip to content
Кога Урсула фон дер Лајен во петокот од Скопје порача дека Македонија треба да го направи „клучниот чекор“ за да се придвижи кон отворање на првиот кластер од преговорите со Европската Унија, пораката звучеше едноставно.
Но зад тој „еден чекор“ стои многу подолг список на реформи.
Европската комисија веќе го има завршено скринингот за Македонија, а извештајот за првиот кластер – „Основи“ – е доставен до Советот уште во јули 2023 година. Во декември истата година заврши и целиот скрининг процес.
Документите на ЕУ покажуваат дека отворањето на кластерот не се сведува само на една одлука или на едно реформско прашање. Напротив, „Основи“ е поставен во срцето на преговарачкиот процес и треба да покаже дали државата има институции, правосудство и јавна администрација способни да го спроведуваат европското право.
Што е всушност првиот кластер?
Со новата методологија за проширување, усвоена во 2020 година, 33-те преговарачки поглавја се групирани во шест тематски кластери.
Првиот се вика „Основи“ – Fundamentals.
Тој ги опфаќа поглавјата 23 – Судство и фундаментални права, 24 – Правда, слобода и безбедност, 5 – Јавни набавки, 18 – Статистика и 32 – Финансиска контрола.
Но кластерот е поширок од самите пет поглавја. Во него се следат и функционирањето на демократските институции, реформата на јавната администрација и економските критериуми.
Европската комисија го опишува кластерот како основа за „стабилна, демократска, модерна и добро функционална држава“.
И тука е суштината: „Основи“ не е само уште еден дел од преговорите. Тој е кластер што се отвора прв, а се затвора последен, а напредокот во него влијае врз целокупната динамика на преговорите.
Првиот услов: уставните измени
Во актуелниот политички момент најмногу се зборува за уставните измени.
И тука треба да се направи разлика меѓу политичката порака и техничките отворачки мерила.
Според заклучоците на Советот од 2022 година, Македонија треба да ги спроведе договорените уставни измени пред да продолжи со следната меѓувладина конференција и отворањето на преговорите по области. Во нив е предвидено во Уставот да бидат вклучени и граѓани кои се дел од други народи, вклучително и Бугарите.
И најновиот извештај на Европската комисија ја потврдува оваа состојба: Советот ги поврзува условите за отворање на првиот кластер со усвојувањето на уставните измени.
Токму тоа е „еден чекор“ на кој Фон дер Лајен повторно се повика во Скопје.
Но, со исполнувањето на тој услов не завршува работата околу „Основи“.
Тогаш почнува самото преговарање по кластерот и проверката дали реформите што се бараат навистина се спроведуваат.
Вториот дел: владеење на правото
Европската комисија за Македонија има утврдено конкретна патека за поглавјата 23 и 24.
За отворањето на „Основи“, земјата треба да ги подготви и финализира реформските патокази за владеење на правото и јавната администрација, како и патоказ за функционирањето на демократските институции и акциски план за заштита на правата на припадниците на малцинствата и заедниците.
Тоа значи дека под „реформа на правосудството“ не се подразбира само промена на неколку закони.
Во документите на Советот се наведуваат судската независност и интегритет, зајакнувањето на Судскиот совет, борбата против корупцијата и организираниот криминал, како и подобрување на резултатите во истрагите, обвиненијата, правосилните пресуди и конфискацијата на имот во случаи на високопрофилен криминал и корупција.
ЕУ, исто така, бара новиот Кривичен законик да биде усогласен со европското право и меѓународните стандарди.
Затоа „Основи“ во практична смисла значи и нешто многу поконкретно за граѓаните: дали судовите функционираат независно, дали корупцијата се процесуира, дали институциите можат да донесат и спроведат одлука и дали одговорноста навистина стигнува до правосилна пресуда.
Третиот дел: каква јавна администрација ќе има државата?
Еден од трите патокази директно се однесува на реформата на јавната администрација.
Европската комисија бара администрацијата да биде професионална, ефикасна, непристрасна и отчетна, со јасни линии на одговорност и со капацитет да го спроведува европското право.
Во последниот извештај Македонија е оценета како умерено подготвена во областа на реформата на јавната администрација. Комисијата забележува одреден напредок, но наведува дека остануваат задачи поврзани со системот на јавната служба, управувањето со човечките ресурси и институционалниот капацитет.
Ова е еден од деловите на европската агенда што најдиректно се однесува на секојдневното функционирање на државата – од тоа кој и како се вработува во администрацијата до тоа дали институциите можат навреме да ги спроведат законите.
Демократските институции се дел од истиот пакет
„Основи“ не се само судови и администрација.
ЕУ го следи и функционирањето на парламентот, изборниот систем и изборната администрација, улогата на граѓанското општество, медиумската средина и почитувањето на основните права.
Во скринингот Европската комисија посочува дека демократските институции треба да функционираат врз принципите на поделба на власта, политички плурализам и слободни и фер избори.
Советот во последните заклучоци дополнително ја нагласува потребата од зајакнување на основните права, вклучително и правата на припадниците на заедниците, слободата на медиумите и слободата на изразување.
Тоа значи дека отворањето на кластерот е поврзано и со прашањето како функционира државата како демократски систем, а не само со тоа дали одреден закон е усогласен со европска директива.
А каде се јавните набавки, статистиката и контролата на парите?
Овие три области често остануваат во сенка кога се зборува за првиот кластер.
А сепак, тие се негов составен дел.
Во јавните набавки, ЕУ бара транспарентни и отворени процедури, еднаков третман и недискриминација.
Во статистиката, се бара професионална независност, непристрасност, сигурност и доверливост на податоците.
А финансиската контрола се однесува на системите со кои државата ги контролира јавните пари и ги штити финансиските интереси на ЕУ од измами и неправилности.
За граѓанинот тоа практично значи: како се трошат јавните пари, колку се веродостојни државните податоци и дали постојат ефикасни механизми за контрола на буџетот.
„Еден чекор“ не значи дека потоа сè е завршено
Ова е можеби најважната работа што треба да се разбере од европската методологија.
Отворањето на кластерот не е финална потврда дека Македонија ги исполнила реформите. Тоа е почеток на преговарачкиот процес во таа област.
Европската Унија поставува отворачки мерила, а потоа следат понатамошни проверки и мерила за напредокот и затворањето на поглавјата.
Кај „Основи“ логиката е уште построга: кластерот се отвора прв, но се затвора последен. Напредокот во него се следи во текот на целиот пристапен процес и влијае врз неговото темпо.
Затоа и искуството на другите земји е корисно за разбирање на процесот.
Во 2026 година Украина и Молдавија го отворија првиот кластер. Албанија во мај ги исполни преодните мерила за „Основи“, со што процесот можеше да премине кон затворање на одделни поглавја.
Што значи тогаш „еден чекор“?
Политичкиот одговор е: уставните измени се клучниот преостанат услов за придвижување кон отворање на првиот кластер.
Документарниот одговор е поширок.
Зад тој чекор стојат патокази за владеење на правото, јавната администрација и демократските институции, акциски план за правата на заедниците, а потоа и конкретна работа во судството, борбата против корупцијата и организираниот криминал, јавните набавки, статистиката и финансиската контрола.
Токму затоа „Основи“ е веројатно најважниот дел од европските преговори за една држава како Македонија.
Не затоа што е првиот кластер по редослед, туку затоа што во него ЕУ практично проверува дали државата има институции што можат да го издржат целиот останат процес на европска интеграција.
Во петокот Фон дер Лајен го сведе тоа на „еден клучен чекор“.
Документите на ЕУ покажуваат дека зад него стои многу подолга листа на задачи.
