Бугарија плаќа негуватели за родителите да се вратат на работа

Бугарија применува модел со кој истовремено се решаваат два проблеми – недостигот од достапна грижа за малите деца и невработеноста. Преку проектот „Родители во вработување“, државата им обезбедува бесплатен негувател на родителите што сакаат да се вратат на работа, а за негуватели ангажира лица што претходно биле евидентирани како невработени.

Програмата е насочена особено кон родители на мали деца кои немаат место во јасли или градинка, како и кон самохрани и многудетни семејства. На избраните семејства им се обезбедува грижа за детето до осум часа дневно, додека родителот работи или повторно се вклучува на пазарот на трудот.

Проектот добива значење поради ограничениот пристап до организирана грижа за најмалите деца во Бугарија. Само 22 проценти од децата помлади од три години се опфатени со рано образование и грижа, додека просекот во Европската Унија изнесува околу 40 проценти. За многу родители, особено за самохраните мајки, тоа значи дека немаат реална можност да се вратат на работното место дури и кога имаат сигурно вработување.

Еден од примерите претставени од „Еуроњуз“ е самохраната мајка Кристина Ружданова, која три месеци барала лице што ќе се грижи за нејзиниот син. Преку програмата таа била поврзана со Галина Илиева, невработена жена ангажирана од бугарската Агенција за вработување. Додека Илиева се грижи за детето, Ружданова може да продолжи да работи како сметководител.

Системот не функционира како обичен ваучер со кој родителот самостојно плаќа приватна дадилка. Невработеното лице најпрво се пријавува во службата за вработување, а потоа се поврзува со семејство што побарало грижа. Родителите имаат право да го одобрат лицето кое ќе се грижи за нивното дете, по што Агенцијата за вработување склучува договор за работа со негувателот.

Договорот може да трае најмногу 18 месеци, до достигнување на предвидената возраст на детето или до завршувањето на проектот. На тој начин програмата не обезбедува само привремена социјална помош, туку формално работно место, плата и придонеси за лицето што ја извршува грижата.

За дете до четиригодишна возраст кое не посетува јасли, градинка или предучилишна група, грижата може да трае до осум часа дневно. Негувателот за едно дете добива надомест во висина на минималната плата, заедно со придонесите што ги плаќа работодавачот. Доколку се грижи за второ или за повеќе деца од истото семејство, се исплаќа дополнителен надомест од половина минимална плата.

Посебен модел е предвиден за самохрани и многудетни родители чии деца веќе посетуваат градинка или училиште. За деца до 12-годишна возраст тие можат да добијат негувател до четири часа дневно, што треба да го покрие периодот пред или по наставата, кога родителот сè уште е на работа.

Во оваа категорија за едно дете се обезбедува надомест во висина на половина минимална плата, а за второ или дополнително дете се додава уште една четвртина од минималната плата. Со тоа програмата се обидува да ги приспособи трошоците и работното време кон реалните потреби на различните семејства.

Право на учество имаат родители на деца до четири години кои не се запишани во установа за згрижување, имаат обезбедено работно место или се самовработени, но сè уште не се вратиле на работа бидејќи самите се грижат за детето. Опфатени се и невработени родители што сакаат да почнат да работат, како и самохрани и многудетни родители на деца до 12 години.

Негуватели може да бидат невработени лица што се евидентирани како баратели на работа и не примаат старосна пензија. Пред да бидат ангажирани, тие се проверуваат и се поврзуваат со родителите преку службите за вработување.

Според податоците објавени од Европскиот социјален фонд плус, од 2023 година повеќе од 3.400 семејства добиле бесплатна грижа за децата, а преку проектот биле вработени околу 3.500 негуватели. Европската комисија го опишува моделот како мерка со двоен ефект – родителите добиваат можност да заработуваат и да ја продолжат кариерата, додека невработените лица добиваат формална работа.

Вкупниот буџет на актуелниот проект изнесува 65,5 милиони лева, односно околу 33,5 милиони евра. Повеќе од 28 милиони евра се обезбедени преку Европскиот социјален фонд плус, во рамките на бугарската Програма за развој на човечките ресурси 2021-2027. Проектот треба да се спроведува до 2027 година.

Официјалните показатели предвидуваат вклучување на 3.600 учесници. Целта е најмалку 163 лица при излегувањето од програмата да имаат работа или да бидат самовработени, а положбата на пазарот на трудот на 1.900 учесници да биде подобрена во рок од шест месеци по завршувањето на поддршката.

Моделот е различен од класичното проширување на јавната мрежа на градинки. Тој не го заменува институционалното згрижување, туку обезбедува преодно решение за семејствата што немаат место во установа, живеат во населба со недоволно капацитети или имаат работно време што не одговара на распоредот на градинките.

Истовремено, проектот создава индивидуализирана грижа во домот, што може да биде значајно за најмалите деца, за самохраните родители и за семејствата со повеќе деца. Но неговиот успех зависи од внимателната проверка на негувателите, редовното следење на квалитетот на услугата и можноста родителот да пријави проблем или да побара замена.

Програмата има и поширока економска цел. Кога родителот останува надвор од пазарот на трудот поради недостиг од грижа за детето, семејството губи приходи, работодавачот губи вработен, а државата губи даноци и придонеси. Подолгото отсуство може да го отежне враќањето на работа и да ја зголеми разликата во платите и професионалното напредување, особено меѓу жените и мажите.

Достапната грижа за децата затоа не се третира само како семејна или социјална политика, туку и како мерка за вработување. Европската комисија оценува дека квалитетната грижа може да ја намали нееднаквоста уште во раното детство и да им помогне на повеќе родители да влезат или да се вратат на пазарот на трудот.

Бугарскиот модел покажува дека јавните пари можат истовремено да се насочат кон поддршка на семејствата и кон отворање работни места. Наместо родителот да добие само финансиски надомест затоа што останува дома, програмата ја финансира услугата што му овозможува повторно да работи, додека друго невработено лице добива плата и работен стаж.