ЕУ ѝ ја стега чешмата на Србија: без правосудни реформи нема пари

Европската комисија испрати една од најјасните пораки до Белград досега: Србија има место во Европската Унија, но само ако не назадува во владеењето на правото. Комесарката за проширување Марта Кос изјави дека од усвојувањето на спорните правосудни измени, познати во српската јавност како „закони на Мрдиќ“, Србија не добила ниту едно евро од европскиот План за раст. Формална одлука за замрзнување, според неа, нема, но исплати нема додека не се исполнат критериумите.

Пораката доаѓа во чувствителен момент за Србија, која веќе подолго време е под засилен надзор од Брисел поради состојбата со правосудството, медиумите, изборните процеси и односот кон протестите. Кос нагласи дека кандидатскиот статус не е само политичка декларација, туку обврска за напредок. Од земја кандидат, порача таа, се очекува да оди напред, а не да назадува во клучни области.

Суштината на спорот се измените во правосудните закони што српската владејачка коалиција ги усвои во јануари. Тие беа критикувани како чекор што ја ограничува независноста на судството и обвинителството. Венецијанската комисија во април оцени дека законите имаат сериозни слабости, дека биле донесени без доволна јавна дебата и без суштински консултации со домашните правни актери, а посочи и препораки што Србија треба да ги спроведе.

Планот за раст на ЕУ за Западен Балкан не функционира како класична финансиска помош, туку како условен механизам. Парите се врзани за реформи, рокови и проверливи резултати. Европската комисија наведува дека исплатите зависат од исполнување на претходни, општи и конкретни услови, меѓу кои се демократските механизми, владеењето на правото, макрофинансиската стабилност, транспарентноста и реформските чекори од националните агенди. Ако условите не се исполнети, Комисијата може да ја суспендира или намали исплатата.

За Србија, проблемот е што токму владеењето на правото стана точка на застој. Белград тврди дека нема формално замрзнување на средствата, но европската порака е практична и директна: додека не се поправи состојбата во правосудството и додека не се применат препораките на Венецијанската комисија, нема нова финансиска поддршка. Во прашање се околу 1,5 милијарди евра од европските фондови, од кои Србија досега добила 110 милиони евра.

Кос истовремено се обиде да ја задржи европската перспектива отворена. Таа порача дека во Европската Унија има место за сите земји од Западен Балкан, но дека резултатите мора да бидат видливи. Како позитивен пример ја посочи Црна Гора, за која по 17 години е формирана работна група за приклучување нова земја кон ЕУ, а најави и исплати од Планот за раст за Албанија и Црна Гора во висина од околу 100 милиони евра.

Во таа рамка, Србија станува тест за новиот пристап на ЕУ кон проширувањето. Брисел веќе не сака само формална усогласеност и декларативна европска реторика, туку конкретни институционални гаранции. Тоа особено важи за земји во кои реформите на хартија се претставуваат како европски чекор, а во пракса отвораат сомнежи за политичка контрола врз судството, обвинителството и независните институции.

Пораката на Кос има и регионална тежина. Планот за раст беше претставен како начин Западен Балкан побрзо да се интегрира во европскиот пазар, да добие пристап до дел од придобивките од членството уште пред формалниот влез во ЕУ и да ја забрза економската конвергенција. Но случајот со Србија покажува дека тие пари нема да бидат автоматски политички аванс. Европската интеграција сè повеќе се врзува за проверка на демократските стандарди, а не само за геополитичка потреба регионот да остане на европскиот пат.

За Белград, тоа значи дека просторот за двојна игра се стеснува. Србија може да инсистира дека нема официјална блокада, но фактот дека по спорните правосудни измени не добила нова исплата ја покажува реалната состојба на односите со Брисел. Европската врата формално останува отворена, но парите, како најконкретен дел од процесот, сега се врзани за прашањето дали Србија ќе ги поправи законите што ја доведоа во судир со европските стандарди.