Skip to content
Победата на студентското движење во Србија отвора ново политичко поглавје на Балканот. Но, промената на власта не значи автоматски и промена на националистичката политика, односите со Русија или односот кон Косово.
Изборниот пораз на Александар Вучиќ е многу повеќе од смена на владејачката партија. Според анализата на американскиот весник „Њујорк тајмс“, резултатот претставува сериозен удар врз политичкиот модел што во различни форми опстојува во Србија уште од времето на Слободан Милошевиќ.
По речиси две години студентски протести, изборната победа на студентското движење го прекинува долгогодишното доминирање на Вучиќ во српската политика. Тој ја призна загубата на предвремените парламентарни избори, а во Белград илјадници граѓани излегоа на улиците за да ја прослават победата на опозицијата.
Но, суштината на политичкиот пресврт е во прашањето дали со заминувањето на Вучиќ ќе се промени и системот што го одржуваше неговото владеење.
Од Милошевиќ до Вучиќ: национализмот како политичка матрица
„Њујорк тајмс“ прави паралела меѓу политичкиот модел на Вучиќ и системот изграден во времето на Милошевиќ. Во анализата се посочува дека политиката на конфронтација со соседите, претставувањето на критичарите како непријатели и мобилизацијата преку националистички пораки продолжиле да имаат значајно место во српскиот политички живот.
Вучиќ ја започна кариерата како радикален националист и беше министер за информации во владата на Милошевиќ. Иако подоцна дел од неговите политички позиции беа ублажени, според оценката пренесена во текстот, тој задржал дел од авторитарните практики и националистичките наративи на својот поранешен политички ментор.
Бившиот црногорски дипломат Ратко Кнежевиќ оценува дека изборниот пораз на Вучиќ е „тектоничен удар“ врз политичкиот поредок воспоставен во 1987 година, кога Милошевиќ почнал да го гради својот политички подем врз националното прашање на Косово.
Според ова толкување, поразот на Вучиќ може да означи почеток на распаѓање на политички модел кој со децении ја обликуваше Србија и нејзините односи со соседите.
Студентите го претворија незадоволството во изборна победа
Студентското движење ја изгради својата политичка сила врз речиси двегодишното граѓанско незадоволство, пред сè поради обвинувањата за корупција и злоупотреба на власта. Протестите започнаа по трагедијата во Нови Сад во ноември 2024 година, кога при уривањето на настрешница на железничката станица загинаа 16 лица.
Кампањата постепено се претвори во гласање за или против Вучиќ. Додека тој се повикуваше на изградените автопати, инфраструктурните проекти и економските резултати, неговите противници во преден план ги поставија корупцијата, одговорноста на институциите и потребата од промена на политичкиот систем.
Победата покажува дека долгогодишната власт не е непобедлива кога широкото граѓанско незадоволство ќе се претвори во организирана политичка алтернатива. За младите Срби, кои со години живееја под доминација на истиот политички круг, резултатот е и симбол на можноста за вистинска смена на власта.
Сепак, победата на студентската листа не ги отстранува автоматски институционалните слабости, политичките поделби и проблемите со корупцијата. Новото парламентарно мнозинство допрва треба да покаже дека може да го претвори протестниот капитал во функционално управување.
Поразот на Вучиќ не значи автоматски свртување кон Брисел
Една од најважните поенти во анализата е дека политичката промена во Белград не гарантира радикален пресврт во надворешната политика.
Односите со Русија, европската интеграција и статусот на Косово остануваат чувствителни прашања. Според текстот на „Њујорк тајмс“, разликите меѓу досегашната владејачка партија и студентската опозиција за дел од овие прашања не се толку големи колку што би можело да се очекува.
Дополнителен сигнал е слабиот резултат на политичката опција што отворено се залагала за забрзување на пристапувањето на Србија во Европската Унија. Таа не го поминала изборниот праг од три проценти и останала надвор од парламентот.
Затоа, за Брисел не е доволно само да се промени политичкото раководство во Белград. Клучното прашање е дали новата власт ќе ги претвори најавите за борба против корупцијата и обновување на владеењето на правото во конкретни реформи и дали ќе направи појасен избор во надворешната политика.
Поуката за Балканот: смената на лидерот е само почеток
Поразот на Вучиќ е значаен и за регионот, бидејќи покажува дека политички модел заснован врз персонализирана власт, националистичка мобилизација и долготрајна доминација може да биде доведен во прашање преку масовна граѓанска активност и избори.
Но, историскиот момент сам по себе не е гаранција за демократска трансформација. Вистинскиот тест за студентското движење ќе биде дали ќе воспостави поодговорни институции, ќе овозможи поголема независност на правосудството и медиумите и ќе ја намали политичката контрола врз јавниот живот.
За соседите на Србија, вклучително и Македонија, важно ќе биде и дали новата власт ќе ги промени регионалните односи и ќе се откаже од политиките што ги одржуваат старите националистички спорови.
Поразот на Вучиќ ја отвора можноста за таква промена, но не ја гарантира. Одговорот ќе зависи од одлуките што ќе ги донесе новото парламентарно мнозинство — и од тоа дали граѓанската енергија што го донесе до победа ќе се претвори во трајна институционална промена.
