Skip to content
Кога министерката за образование и наука Весна Јаневска денес порача дека државата со 6 милиони евра поддржува иновативни проекти на универзитетите, научните установи, МАНУ и компаниите, пораката беше поставена како доказ за континуитет во вложувањата во знаење, истражување и развој. Но оваа најава доаѓа во момент кога ИНОВА, новата државна агенција што треба да биде столб на таа политика, влегува во јавниот простор како институција што формално е нова, а суштински го носи товарот на старата приказна на Фондот за иновации и технолошки развој.
Самата ИНОВА е нова институција. Таа е формирана со новата законска рамка што ги укина Агенцијата за поддршка на претприемништво и ФИТР и ги спои во Агенција за иновации, научно-технолошки развој и претприемништво. Во законските образложенија беше наведено дека причината е недоволен капацитет на двете постојни институции и потреба од засилена поддршка на иновациите, научно-технолошкиот развој и претприемништвото. Тоа значи дека ИНОВА не се појавува како чист нов почеток, туку како институционален наследник создаден по оценка дека стариот модел не функционирал доволно добро.
Засега, јавно документирани контроверзии поврзани директно со работата на ИНОВА, во смисла на ревизорски извештај, антикорупциска постапка или судски предмет за нејзини одлуки, не се појавуваат во обем и тежина какви што постоеја за ФИТР. Но токму тука е проблемот на новата агенција: таа ги презеде правата, средствата и обврските на фондот што беше затворен откако со месеци излегуваа ревизии, кривични пријави и наводи за клиентелизам, фиктивни проекти и слаб надзор врз државните пари.
Најтешкиот официјален документ за ФИТР дојде од Државниот завод за ревизија во декември 2025 година. Ревизорите утврдија дека фондот немал воспоставена централизирана база за следење на доделената финансиска поддршка, дека не се вршело систематско и сеопфатно следење на резултатите по завршувањето на проектите, ниту длабинска деловна и финансиска анализа на истите. Во истиот извештај стои и дека ФИТР на крајот на 2024 година искажувал неподмирени обврски од 13,863 милиони евра, а ДЗР даде неповолно мислење за реалноста и објективноста на финансиските извештаи за 2024 година и за усогласеноста со законската регулатива.
Паралелно со ревизијата, во 2024 и 2025 година излегоа и други случаи што дополнително го еродираа кредибилитетот на ФИТР. Државната комисија за спречување на корупцијата побара одговорност од раководството на фондот поради сомневање за незаконско постапување при доделување пари на фирми поврзани со Дрин Ахмети, внук на лидерот на ДУИ, Али Ахмети. Според објавените податоци, станувало збор за проект вреден 81 илјада евра, а Антикорупциската комисија побарала разрешување на директорот, Управниот одбор и Комитетот за одобрување инвестиции.
Внатрешната ревизија на ФИТР, пак, откри уште поширока слика. Во октомври 2024 година беше објавено дека околу 60 компании што добиле пари за иновациски и развојни проекти имале проекти без резултати, фиктивни или „фантомски“, при што буџетот бил оштетен за околу 3,2 милиони евра. Тогашното ново раководство на ФИТР соопшти дека ќе следуваат наплати, граѓански постапки и кривични пријави, а во јануари 2025 министерот Стефан Андоновски изјави дека фондот го загубил легитимитетот и кредибилитетот и дека станал фонд за финансирање лични и бизнис-партиски интереси.
Токму во таков контекст денеска беше промовиран меморандумот меѓу ИНОВА и државните универзитети, на кој присуствуваа премиерот Христијан Мицкоски, министерката Јаневска и директорката на ИНОВА, Даниела Димовска. Формално, пораката е за нов почеток, за поврзување на научноистражувачката заедница со институциите и за економија базирана на знаење. Но политичкиот и институционалниот контекст не дозволува тој наратив да се чита без заднина: секое ново ветување за милионски инвестиции во иновации отсега ќе се мери и според тоа дали ИНОВА ќе биде навистина нов механизам со подобри контроли, или само ново име за систем што веќе еднаш падна на ревизија, на антикорупциска проверка и на јавен сомнеж.