Skip to content
Во Македонија полека се отвора дебата која во Европа и светот веќе неколку години е една од најжестоките: како да се помират потребата од дигитален развој и вештачка интелигенција со потребата од заштита на животната средина.
На прв поглед, конфликтот изгледа неизбежен.
Од едната страна е Владата, која развојот на вештачката интелигенција го претставува како историска можност за економски раст, технолошки развој и задржување на младите експерти во земјата. Министерот за дигитална трансформација, Стефан Андоновски, при промоцијата на проектот „Везилка“ – Национален центар за вештачка интелигенција – изјави дека станува збор за „капитален проект од историско и национално значење“ со кој Македонија ќе стане дел од европската мрежа на центри за вештачка интелигенција.
Во оваа дебата рационална е позицијата на умерениот Андоновски, за разлика од онаа на неговиот шеф, премиерот Мицкоски кој ги оцени реакциите на екологистите како „хистерија“ од мала група луѓе што, според него, го попречуваат развојот.
Од другата страна се еколошките организации кои со години предупредуваат дека Македонија веќе се соочува со сериозна еколошка криза – загаден воздух, недостиг од системски мерки и енергетска транзиција која се одвива бавно. Еколошките активисти, меѓу кои и Горјан Јовановски, инсистираат дека секој нов индустриски или инфраструктурен проект мора да се оценува и низ призмата на неговото влијание врз животната средина.
Но, дали овие две позиции навистина се неспоиви?
Лажната дилема: технологија или екологија
Во јавноста често се создава впечаток дека општествата мора да изберат меѓу дигитален развој и заштита на природата.
Меѓутоа, современите искуства покажуваат дека вистинското прашање не е дали ќе се развива вештачка интелигенција, туку како ќе се развива.
Причината е едноставна: вештачката интелигенција не е само софтвер. Таа бара физичка инфраструктура – сервери, дата центри, електрична енергија и системи за ладење.
Научните анализи покажуваат дека глобалната потрошувачка на електрична енергија поврзана со AI инфраструктурата расте со огромна брзина и дека во одредени региони токму недостигот од енергија станува главна пречка за нови инвестиции.
Токму тука започнува судирот со еколошките приоритети.
Ако новите капацитети се напојуваат од јаглен, мазут или други фосилни горива, тогаш вештачката интелигенција директно придонесува за зголемување на емисиите и загадувањето.
Но ако тие капацитети се поврзат со обновливи извори на енергија, тогаш конфликтот значително се намалува.
Каде е компромисот?
Компромисот што денес се бара во Европската Унија е релативно јасен.
Екологистите не се против дигитализацијата сама по себе. Тие се против неконтролирана потрошувачка на ресурси.
Од друга страна, креаторите на политики не можат да си дозволат да ја игнорираат технолошката револуција.
Затоа компромисот се гради врз три принципи:
Прво, секој нов ВИ или дата-центар проект да биде поврзан со обновливи извори на енергија.
Второ, да постојат строги стандарди за потрошувачка на вода, електрична енергија и управување со отпадот.
Трето, локалните заедници и граѓанскиот сектор да бидат вклучени во процесот на планирање уште пред почетокот на изградбата.
Тоа е моделот што сè повеќе се наметнува во Европа, каде што одржливоста веќе се смета за „првостепено проектантско ограничување“, а не за дополнителен услов.
Но, третиот принцип изгледа уште на стартот на се почитува ако се земе предвид најавата на вицепремиерот на Северна Македонија и министер за градежништво и транспорт, Александар Николоски, кој објави видео во кое соопштува дека се во завршна фаза од измените на законот што ќе ја стимулираат изградбата на центри за податоци.
„Со новите законски измени што ги подготвува Министерството за транспорт, ги следиме најновите светски трендови во развојот на центрите за податоци. Со напредокот на вештачката интелигенција и целосната револуција што се случува во светот во оваа насока, центрите за податоци стануваат неопходност за поддршка. Македонија треба да води паметна политика и да привлече инвеститори кои ќе инвестираат во големи центри за податоци“, рече Николоски во видео изјава објавена на Фејсбук.
Затоа реагираа македонските екологисти кои му порачаа: Дата центри во Македонија не смее да има!
Што значи ова за Македонија?
Македонија се наоѓа во специфична позиција.
За разлика од САД, Германија или Ирска, земјата засега не планира изградба на гигантски дата центри со стотици илјади графички процесори.
Она што Владата моментално го промовира како повидлив и реален е проектот „Везилка“, вреден околу шест милиони евра, кој треба да овозможи национални капацитети за истражување и примена на вештачка интелигенција, поврзани со европската суперкомпјутерска инфраструктура.
Но, истовремено, она што ги загрижува екологистите е тоа што државните институции активно ја промовираат Македонија како потенцијална дестинација за инвестиции во ВИ и дата-центри.
Токму затоа дебатата што денес изгледа теоретска може многу брзо да стане реална, па дури и спротивставена, што ќе создаде слика дека позициите на едни и на другите се непомирливи.
Ако во следните години почнат да пристигнуваат инвестиции во поголеми дата центри, ќе се постават прашања за:
- потрошувачката на електрична енергија;
- влијанието врз локалната инфраструктура;
- користењето вода за ладење;
- локацијата на објектите;
- енергетскиот извор од кој ќе се напојуваат.
Дали еколошките организации ќе се спротивстават?
Најверојатно – да, но не нужно на самиот концепт на вештачка интелигенција.
Ако се следи досегашниот пристап на македонските еколошки организации, нивниот отпор најверојатно би бил насочен кон проекти кои не обезбедуваат доволна транспарентност или носат ризици за животната средина.
Во таа смисла, судирот не би бил меѓу „екологија“ и „вештачка интелигенција“, туку меѓу различни визии за развојот.
Македонија користи и ќе користи вештачка интелигенција. Тоа веќе се случува.
Прашањето е дали државата ќе успее да го искористи моментумот за технолошки напредок без да ги повтори старите грешки – развој без јавна дебата, без еколошки стандарди и без долгорочно планирање.
Два концепта за развој
Ако ги исклучиме екстремните изјави и на претставниците на власта и на некои од екологистите, вистинската поделба не е меѓу екологистите и поддржувачите на вештачката интелигенција. Поделбата е меѓу два концепта на развој.
Едниот подразбира брза изградба на инфраструктура по секоја цена.
Другиот подразбира дигитална трансформација која оди рака под рака со зелената транзиција.
За Македонија, која истовремено се обидува да се позиционира на технолошката мапа на Европа и да ги решава хроничните проблеми со загадувањето и енергетската зависност, токму вториот модел изгледа како единствениот одржлив пат.
Во спротивно, земјата ризикува новата ВИ револуција да ја дочека со старите еколошки конфликти, што не е добро ниту за едните, ниту за другите.
