Кочоска не е во право, ребалансот не е само развоен, половина од новите расходи се тековни

Образложението на министерката за финансии Гордана Димитриеска-Кочоска дека зголемениот буџетски дефицит е пред сè последица на капиталните инвестиции не ја прикажува целата структура на ребалансот. Официјалните бројки покажуваат дека Владата не додава само инфраструктурни и други капитални расходи, туку речиси еднаков износ насочува и кон тековно трошење.

Со првичниот Буџет за 2026 година беа планирани приходи од 374,9 милијарди денари, расходи од 414,2 милијарди и дефицит од 39,2 милијарди денари. Со ребалансот приходите се зголемуваат на 379,5 милијарди, расходите на 425,8 милијарди, а дефицитот на околу 46,3 милијарди денари. Тоа значи дека приходите се зголемуваат за приближно 4,6 милијарди, расходите за 11,6 милијарди, а дефицитот за нешто повеќе од седум милијарди денари.

Капиталните расходи, според Министерството, се зголемуваат од 40,1 на околу 46 милијарди денари, односно за 5,8 до 5,9 милијарди денари. Но вкупните расходи растат за 11,6 милијарди. Разликата покажува дека околу 5,7 милијарди денари од дополнителното трошење не се капитални расходи. Практично, само приближно половина од новите расходи може да се припишат на капиталната компонента, додека другата половина оди во тековни обврски, субвенции, трансфери и други расходи.

Оттука, формулацијата дека се создава „дефицит кој финансира развој, а не тековно трошење“ е премногу широка. Буџетскиот дефицит не е посебна сметка од која се плаќаат исклучиво автопати, железници или водоводи. Тој е разлика меѓу сите приходи и сите расходи. Кога истовремено се зголемуваат и капиталните и тековните расходи, не може целиот дополнителен долг да се претстави како развоен.

Самото Министерство наведува дека со ребалансот се додаваат 1,4 милијарди денари за земјоделски субвенции, 1,3 милијарди за социјални надоместоци, 1,2 милијарди за здравствена заштита и 500 милиони денари за ученички и студентски стандард. Дополнителни средства се предвидени и за железнички субвенции, спорт, плати и обврски од колективните договори. Овие расходи можат да бидат оправдани како социјална, здравствена или секторска политика, но во буџетска смисла најголем дел од нив се тековни трансфери, а не капитални инвестиции.

Особено е спорно што зголемувањето на земјоделските субвенции автоматски се вградува во наративот за развој. Светската банка во анализите за македонското земјоделство утврдува дека долгогодишниот модел на директни и често безусловни субвенции не ги решил проблемите со ниската продуктивност, малите стопанства и слабата технолошка модернизација. Според Банката, инвестициите во фиксни средства, наводнување, советодавни услуги, рурален развој и производство со повисока додадена вредност имаат поголем ефект од едноставното зголемување на директните плаќања.

Ребалансот доаѓа и со послаби макроекономски претпоставки од оние врз кои беше изготвен првичниот буџет. Проекцијата за реален раст е намалена од 3,8 на 3,5 проценти, додека очекуваната инфлација е зголемена од 2,5 на 4,5 проценти. Фискалниот совет забележува дека приходите се зголемуваат за само 1,2 проценти, додека расходите растат за 2,8 проценти. Во услови на двојно повисока инфлација од првично планираната, номиналниот раст на приходите е скромен, а расходната страна се проширува значително побрзо.

Владината проекција за раст од 3,5 проценти е и повисока од проценките на дел од меѓународните институции. ММФ очекува раст од 3,1 процент во 2026 година и инфлација од 4,5 проценти, а Светската банка проектира раст од околу три проценти во периодот 2026-2028. Тоа не значи дека владината прогноза е невозможна, но значи дека е поставена кон оптимистичкиот крај на расположливите проценки. Доколку економијата порасне побавно, даночните приходи може дополнително да отстапат од планот.

Тврдењето дека повисоките капитални расходи го оправдуваат дефицитот мора да се провери и преку нивната реализација, а не само преку износот запишан во буџетот. Во првото полугодие биле реализирани 19,4 милијарди денари капитални расходи. Тоа е значително повеќе од истиот период лани, но претставува околу 42 проценти од новиот годишен план од 46 милијарди денари. Растот од 53,5 проценти во однос на минатата година делумно произлегува и од ниската споредбена основа, па сам по себе не докажува дека зголемениот годишен план ќе биде целосно реализиран.

Фискалниот совет ја признава подобрата реализација на капиталните расходи, но истовремено предупредува дека дефицитот се троши многу побрзо. Во првите пет месеци биле реализирани 38,27 проценти од капиталниот план, додека биле искористени 72,6 проценти од првично планираниот годишен дефицит. Советот оценува дека до моментот на подготовка на мислењето планираниот фискален простор бил речиси целосно исцрпен уште во првата половина од годината.

Оваа разлика е суштинска. Кога дефицитот се реализира речиси двојно побрзо од капиталните расходи, не може убедливо да се тврди дека токму инвестициите се единствената или доминантната причина за задолжувањето. Податоците покажуваат дека притисокот доаѓа и од платите, колективните договори, социјалната помош, субвенциите и другите законски и политички преземени обврски. И самиот Фискален совет токму овие категории ги наведува заедно со инфраструктурните проекти како причини за зголемувањето на дефицитот.

Дополнителен проблем е отстапувањето од фискалните правила. Законот за буџети предвидува дефицитот на општата влада да не надминува три проценти од БДП и долгот да остане до 60 проценти, со ограничена можност за отстапување за крупни инфраструктурни проекти. Првичниот дефицит од 3,5 проценти веќе беше над основниот праг, а со ребалансот се зголемува на 4,1 процент. Фискалниот совет го оценува тоа како значително отстапување и проектира јавен долг над 61,5 проценти од БДП до крајот на годината.

Зголемувањето не е мало: дефицитот расте за речиси 18 проценти во однос на првичниот буџет. Фискалниот совет проценува дека дополнителните 0,6 процентни поени претставуваат околу 115 милиони евра нов фискален товар, во услови на ограничен простор и релативно високи трошоци за задолжување. Советот предупредува дека повисокиот долг ќе ги зголемува расходите за камати и ќе го намалува просторот за идни развојни и антикризни мерки.

Структурата на финансирањето отвора и прашање за цената и транспарентноста на новиот долг. Ребалансот го зголемува планираното домашно задолжување за 3,075 милијарди денари, а странското за 16,075 милијарди. Од дополнителното странско задолжување само 628 милиони денари се поврзани со меѓународни развојни институции, додека 15,375 милијарди се водат под пошироката ставка „други задолжувања во странство“. Јавното образложение не ги прикажува каматните стапки, роковите, валутната структура и конкретната намена на најголемиот дел од ова дополнително задолжување.

Македонија веќе има историја на високо планирани, а значително послабо реализирани капитални расходи. Европската комисија утврди дека во 2025 година капиталните расходи биле реализирани со само 65 проценти од ревидираниот план, додека среде годината тековната потрошувачка била зголемена на сметка на капиталната. Приходите биле реализирани со 92 проценти од планот, а неданочните приходи со само 61,8 проценти. Овој резултат ја прави поважна реализацијата на проектите од нивното номинално зголемување во ребалансот.

Европската комисија дополнително предупредува дека јавниот долг останува висок, дека се очекува негово натамошно зголемување и дека фискалната консолидација нема доволно прецизни мерки. ММФ, исто така, проценува дефицит од околу 4,2 проценти во 2026 година и бара постепено враќање кон фискалните правила, подобро управување со јавните инвестиции и ограничување на неефикасните трансфери.

Затоа, проблемот не е што со ребалансот се обезбедуваат средства за социјална заштита, здравство, земјоделци или колективни договори. Тоа се реални државни обврски. Проблемот е нивното претставување како речиси целосно развојна корекција на буџетот. Бројките покажуваат зголемување и на инвестициите и на тековната потрошувачка, повисок дефицит, дополнително задолжување и одложување на фискалната консолидација.

Фискалниот совет побара поголема усогласеност со законските правила, анализи на ефективноста на јавните расходи, поголема транспарентност на новата методологија и внимателно управување со задолжувањето. Токму реализацијата на конкретните проекти, условите под кои ќе се земе новиот долг и мерливите ефекти од субвенциите ќе покажат колкав дел од ребалансот навистина бил развоен.