Македонија школува лекари, Европа ги вработува: колку кадар губиме секоја година?

Најточниот одговор е и најнепријатниот: Македонија не знае колку лекари губи секоја година.

Не постои единствена, јавно достапна евиденција што ќе покаже колку дипломирани лекари се вработиле во домашното здравство, колку заминале во странство, колку преминале од јавниот во приватниот сектор и колку само не ја обновиле лиценцата. Лекарската комора располага со регистар на лиценци и издава потврди за професионален статус, но и самата претходно посочувала дека нема прецизен број на лекари што ја напуштиле државата.

Затоа во јавноста често се мешаат три различни категории: доктори што побарале сертификат за работа или усовршување во странство, лекари што ја напуштиле јавната здравствена мрежа и доктори чии лиценци во одреден момент не се активни. Ниту една од овие бројки, земена одделно, не го покажува вистинскиот обем на иселувањето.

БРОЈКИТЕ ПОКАЖУВАА ОДЛИВ, НО НЕ КАЖУВААТ КАДЕ ЗАМИНАЛЕ ЛЕКАРИТЕ

Еден од ретките подолгорочни показатели се сертификатите за добар углед што ги издава Лекарската комора, документ кој најчесто е потребен при вработување или специјализација во странство. Од 2015 до 2019 година биле издадени 794 вакви сертификати: 171 во 2015, 162 во 2016, 120 во 2017, 178 во 2018 и 163 во 2019 година. Тоа се просечно околу 159 барања годишно. Но, сертификатот не е доказ дека секој од тие лекари трајно се иселил – дел од нив заминале на едукација, а некои можеби никогаш не го реализирале заминувањето.

Од друга страна, претседателот на Македонското лекарско друштво во 2024 година процени дека јавниот здравствен систем годишно го напуштаат меѓу 200 и 250 општи лекари и специјалисти. Оваа процена го опфаќа напуштањето на јавниот сектор, а не само иселувањето: лекарот може да замине во странство, во приватна болница, во фармацевтска компанија или целосно да ја смени професионалната насока.

Оттука, најодговорната процена е дека Македонија секоја година губи неколку стотици лекари од јавната здравствена мрежа, но нема податоци со кои би можело да се утврди колкав дел од нив навистина се вработуваат во Европа.

ОД 9.777 НА9.341 АКТИВНА ЛИЦЕНЦА

На крајот од 2024 година Лекарската комора регистрирала 9.777 активни лиценци. До 15 септември 2025 година бројката паднала на 9.268, односно за 509 лиценци. Комората, сепак, нагласила дека од овие податоци не може да се утврди дали намалувањето е последица на пензионирање, иселување, необновување лиценца или комбинација од повеќе причини.

Најновата листа на Комората ја прикажува состојбата на 2 јули 2026 година. Пребројувањето на „Рацин.мк“ на единствените броеви во петте официјално објавени списоци дава вкупно 9.341 активна лиценца. Станува збор за редакциско пребројување на регистарот, а не за официјално соопштен агрегат на Комората.

Тоа значи дека бројот е зголемен за 73 лиценци во споредба со септември 2025 година, но сè уште е за 436 помал од состојбата на крајот од 2024 година. Разликата не смее автоматски да се претставува како број на иселени лекари. Таа покажува промена во вкупниот фонд на активни лиценци, а не миграциски биланс.

Исчезнуваат специјалностите без кои болниците не можат да работат

Проблемот не е само колку лекари има, туку какви специјалисти остануваат и каде работат.

Податоците што Лекарската комора ги доставила во септември 2025 година покажуваат дека имало 242 анестезиолози, 382 педијатри и 49 патолози со активни лиценци. Една година претходно биле регистрирани 276 анестезиолози, 469 педијатри и 53 патолози. Само кај овие три дефицитарни области фондот се намалил за 125 лиценци. Радиологијата и онкологијата, исто така, биле издвоени меѓу специјалностите со сериозен недостиг на кадар.

Анестезиологот не е лекар што може едноставно да се замени со друг специјалист. Без него се ограничуваат операциите, интензивното лекување и дел од итните интервенции. Недостигот од педијатри директно го намалува пристапот до здравствена заштита за децата, особено надвор од Скопје. Мал број патолози, радиолози и онколози значи подолго чекање за дијагноза и терапија.

Светската здравствена организација предупредува и на нерамномерна распределба на кадарот: специјализираните и терцијарните услуги се концентрирани во Скопје, додека достапноста на лекарите и услугите е значително послаба во помалите градови и руралните средини. Така, националната бројка може да изгледа подносливо, а одделна болница или цел регион да нема специјалист неопходен за нормално функционирање.

Во јавно достапните податоци нема ниту единствен национален број што покажува колку нови лекари годишно започнуваат специјализација на трите државни медицински факултети и за кои области се подготвуваат.

На еден од повиците на Медицинскиот факултет во Скопје во 2024 година, за 75 места за приватна специјализација се пријавиле 213 кандидати. Во 2025 година факултетот распишал три повици, но за факултетите во Штип и Тетово не биле објавени споредливи збирни бројки. Тоа оневозможува да се утврди дали државата создава специјалисти според реалните потреби или според расположливите менторски места и моменталните одлуки на установите.

Владата претходно најави вработување на 600 приватни специјализанти во две фази. Во текот на 2025 година процесот се одвиваше побавно од најавеното, а до Фондот за здравствено осигурување биле доставени барања за финансирање на 290 позиции од првата група. Самата мерка покажува дека системот располага со млад кадар, но со години не успевал навреме да го интегрира во јавните болници.

Дел од приватните специјализанти работеа со месечен надоместок од околу 26.000 денари преку договор на дело, без редовно пензиско и здравствено осигурување, додека истовремено плаќаа за сопствената специјализација. За шестгодишна специјализација трошокот бил околу 1.500 евра годишно. Во таква положба, млад лекар лекува пациенти, дежура и се обучува, но нема сигурност дека по завршувањето ќе добие работно место.

ЗОШТО МЛАДИТЕ ЛЕКАРИ СИ ЗАМИНУВААТ?

Платата е важна, но не е единствената причина. Заминувањето почнува со долгото чекање за прво вработување, неизвесниот пристап до специјализација, работата без целосни придонеси, ограничените можности за професионален развој и уверувањето дека напредувањето не зависи секогаш од знаењето и резултатите.

Во официјално објавен став, претседателката на Лекарската комора оцени дека младите лекари треба да се вработуваат веднаш по дипломирањето, да добијат можност за континуирана едукација и да бидат пристојно платени. Комората побара и десетгодишен план за здравствен кадар, со специјализации што ќе се отвораат според утврдените потреби на системот, а политизацијата ја посочи како сериозна пречка.

Комората предлага и поинаква организација на специјализациите: четиригодишна основна специјализација проследена со двегодишна супспецијализација. Аргументот е дека сегашниот модел е приспособен главно на високоспецијализираните клиники, додека регионалните болници имаат потреба од лекари со пошироки компетенции.

Според податоците што ги обработуваат СЗО и Европската опсерваторија за здравствени системи, Македонија во 2023 година располагала со приближно 3,2 професионално активни лекари на 1.000 жители. Стапката била пониска од онаа во Хрватска и Словенија и значително под просекот на Европската Унија, кој се движел околу 4,2 лекари на 1.000 жители. Македонија била приближно на нивото на Србија и над Црна Гора. Споредбата е ориентациска бидејќи Македонија пријавува „професионално активни“, а повеќето други земји „лекари што практикуваат“.

И регионот се соочува со заминување на здравствен кадар, но дел од државите веќе го менуваат начинот на планирање. Хрватските претставници се залагаат за национална програма, централно финансирање на специјализациите, регистар на установи за обука и контрола на квалитетот. Србија во 2021 година се вратила на претходен модел на специјалистичко образование откако новиот систем не ги дал очекуваните резултати?

Одливот не може целосно да се запре, ниту движењето на лекарите треба административно да се забранува. Но, државата може да престане да ги турка кон излезот.

Првиот чекор е единствен кадровски регистар што ќе ги поврзе медицинските факултети, Лекарската комора, Министерството за здравство, Фондот и јавните установи. Во него треба да се следат дипломирањето, лиценцирањето, вработувањето, специјализацијата, пензионирањето и заминувањето од системот. Без таква база, политиката и натаму ќе се гради врз процени и повремени списоци.

Следен е десетгодишен план по специјалности, болници и региони. Бројот на специјализации не треба да зависи само од тоа каде има слободен ментор, туку од тоа колку анестезиолози, педијатри, патолози, радиолози, онколози и семејни лекари ќе се пензионираат и каде ќе се појави најголем недостиг.

Вработувањето веднаш по дипломирањето, целосно платената и осигурена специјализација, јасната професионална патека и подобрите услови во регионалните болници се посилни механизми за задржување од повремени конкурси. Финансиските стимулации за работа надвор од Скопје треба да бидат придружени со опрема, стручен тим, можност за обука и реална перспектива за напредување.

Македонија и натаму создава лекари, но не води целосна евиденција каде завршуваат. Додека домашниот систем ги остава да чекаат работа, сами да ја финансираат специјализацијата или да работат без сигурна професионална патека, европските здравствени системи добиваат веќе образуван кадар за чие школување најголемиот дел од трошокот го понела Македонија