Законот им забрани, улиците не: Деца и натаму возат тротинети низ Македонија

Деветгодишно дете управува електричен тротинет и излегува на крстосница со регионалниот пат Скопје-Тетово. Следува судир со автомобил и тешки повреди. Само десетина дена претходно, двајца 15-годишници со електрични тротинети учествуваат во сообраќајка во Скопје, едниот завршува со тешки телесни повреди.

Во двата случаи има еден важен детал: во Македонија веќе било забрането лица под 18 години да управуваат електричен тротинет во сообраќајот.

Новиот закон стапи во сила на 14 јули 2026 година. Четири дена подоцна, двајца 15-годишници сè уште биле на тротинети на скопските улици. На 28 јули, деветгодишно дете управувало тротинет во Сарај и било тешко повредено во судир со автомобил.

Два месеца претходно последиците беа уште потешки. На 28 мај, 13-годишно момче од Черкези загина откако со електричен тротинет се судрило со автомобил на регионалниот пат Куманово-Скопје.

Тротинетите одамна престанаа да бидат новина на македонските улици. Се движат низ паркови, по тротоари, велосипедски патеки, пешачки зони и булевари. Често зад управувачот има деца, понекогаш две лица стојат на еден тротинет, а шлемот и понатаму почесто е исклучок отколку правило.

Македонија во јули се обиде законски да стави ред.

Правилата сега се прилично строги. Тротинет може да управува само лице со наполнети 18 години. Максималната брзина на велосипедска патека или лента е 20 километри на час, додека на тротоар и други површини наменети за пешаци е шест километри на час. Шлемот е задолжителен, не смее да се превезува второ лице, а при преминување пешачки премин без посебна велосипедска патека возачот мора да слезе и да го турка тротинетот. Забрането е и управување под дејство на алкохол. За одредени прекршоци е предвидено и привремено одземање на возилото во траење од 30 дена, а кога прекршокот го прави дете, одговорност може да има и родителот или старателот.

На хартија, Македонија со старосната граница од 18 години е дури построга од голем дел од Европа.

Европската опсерваторија за безбедност на патиштата анализира 22 европски држави. Во 18 од нив постои минимална возраст за управување електричен тротинет, но таа главно се движи меѓу 10 и 16 години. Германија дозволува управување од 14 години, Франција од 14, Финска од 15, Италија од 14, Белгија од 16. Максималната брзина речиси насекаде е ограничена на 20 или 25 километри на час.

Но Европа е построга во нешто друго.

Во најголемиот број анализирани држави тротинетот нема место на тротоарот. Возачите се насочуваат кон велосипедската инфраструктура, а само мал број земји дозволуваат движење по пешачки површини. Во дел од државите има задолжително осигурување, во други задолжителен шлем, а некаде и идентификација или техничко одобрение на самото возило.

Тоа ја отвора слабата точка на македонското решение.

Кај нас тротинет и натаму може да се движи по тротоар ако не надминува шест километри на час. Но како во реален сообраќај ќе се контролира дали некој минува покрај пешаци со шест, 12 или 20 километри на час?

Без фабричко или електронско ограничување, таа разлика на терен тешко се утврдува.

Европскиот совет за безбедност во транспортот затоа препорачува фабрички ограничена брзина од 20 километри на час, механизми што ќе спречат корисникот да го отстрани ограничувањето, задолжителен шлем, забрана за возење по тротоар, забрана за превезување патници и минимална возраст од најмалку 16 години или усогласување со возраста за управување мопед.

Причината е едноставна: тротинетот не е играчка.

Возило тешко дваесетина или триесет килограми кое се движи со 20 или 25 километри на час може сериозно да повреди и возач и пешак. Особено ранливи се децата, повозрасните и лицата кои тешко можат навреме да го слушнат или избегнат тротинетот.

Европските анализи покажуваат и дека голем дел од несреќите со тротинети се падови без друг учесник, а повредите на главата и екстремитетите се меѓу најчестите. Кога, пак, тротинетот ќе се судри со автомобил или друго потешко моторно возило, ризикот од најтешки последици нагло се зголемува.

Македонската полиција спроведува контроли. На 27 јули, во петчасовна акција низ целата држава биле санкционирани 11 возачи на лесни електрични возила. Петмина од нив не носеле задолжителен рефлектирачки елек во услови на намалена видливост. МВР најави дека контролите ќе продолжат.

Но бројката отвора друго прашање.

Ако на улиците секојдневно може да се видат деца со тротинети, колку малолетници се санкционирани откако на 14 јули стапи во сила целосната забрана за нив?

Колку тротинети се одземени?

Колку родители се санкционирани?

Колку контроли се направени пред училишта, паркови, трговски центри и пешачки зони?

Официјалните соопштенија на МВР покажуваат акции и превентивни кампањи, но не даваат лесно достапна консолидирана статистика од која јавноста може да види како се спроведува конкретно забраната за малолетниците. На 29 јули, на пример, полицијата во Куманово повторно делела летоци и ги информирала граѓаните дека тротинет може да управува само лице над 18 години. Еден ден претходно деветгодишно дете веќе било тешко повредено на тротинет во Сарај.

Тука завршува ефектот на летокот и мора да почне ефектот на законот.

Ако деветгодишно дете може да стигне со електричен тротинет до регионален пат, проблемот не е само кај детето. Прашањето е кој му го дал тротинетот, кој дозволил да излезе со него и зошто системот реагира дури откако ќе се случи несреќа.

Затоа првата мерка не бара нов закон. Законот веќе постои.

Потребни се секојдневни контроли таму каде што реално се движат малолетниците, а не повремени акции неколку часа месечно. Кога полицијата ќе затекне дете со тротинет, треба да се применуваат мерките што законот ги дозволува, вклучително и одговорноста на родителот или старателот и привременото одземање таму каде што се исполнети условите.

Истовремено, Македонија треба да отвори и посериозна дебата дали електричните тротинети воопшто треба да останат на тротоарите.

Европскиот тренд е тие да се одвојат од пешаците и да се движат по велосипедска инфраструктура. Но тоа бара и градовите да изградат безбедни велосипедски мрежи. Не може тротинетот да се тргне од тротоар и едноставно да се фрли меѓу автомобили што се движат со 50 или 60 километри на час.

Следниот чекор треба да биде и идентификација на возилата и анализа на задолжително осигурување од одговорност. Во повеќе европски земји осигурувањето веќе е задолжително. Ако тротинет удри пешак и му предизвика тешка повреда, прашањето не е само кој ќе плати глоба, туку кој ќе ја надомести штетата.

Потребна е и контрола на самите тротинети. Македонскиот закон го дефинира лесното електрично возило како возило со мотор до 0,6 киловати, конструкциска брзина до 25 километри на час и тежина до 35 килограми. Но ако ограничувачот лесно може да се отстрани со софтверска интервенција, прописот останува само бројка на хартија.

И продавачите треба да имаат обврска јасно да му кажат на купувачот: овој производ не смее да го управува лице под 18 години во јавниот сообраќај.

Родителот може да купи тротинет. Но не може да се однесуваме како тротинетот што развива 25 километри на час да е ист подарок како велосипед за мало дете.

Македонија, всушност, веќе го направи полесниот дел.

Го смени законот.

Потешкиот дел почнува сега: да го претвори законот во реалност на улиците.