Skip to content
Зад бирократската формулација „единствен и усогласен систем на плати во јавниот сектор“ се крие реформа што директно се однесува на начинот на кој се трошат јавните пари – односно парите што во најголем дел доаѓаат од даноците и придонесите што ги плаќаат граѓаните и компаниите.
Македонската влада почнува да го подготвува моделот за ваков систем со експертска помош од Грција преку европската програма TAIEX. Од 14 до 18 септември во Скопје се одржува експертска мисија во која учествуваат грчки експерти, претставници на грчкото Министерство за национална економија и финансии и на грчкиот Единствен орган на исплата.
Целта е грчкиот модел да послужи како пример за создавање централизирана, усогласена и дигитализирана рамка за платите во македонскиот јавен сектор.
Што значи тоа со „обичен“ јазик?
Денес јавниот сектор не функционира како една голема компанија во која за сите работни места важат исти правила за утврдување на платата. Различни институции и категории вработени се опфатени со различни закони, колективни договори, коефициенти и правила.
Затоа една од суштинските цели на реформата е да се создаде заедничка рамка во која ќе може полесно да се спореди што значи едно работно место во една институција со слично или исто работно место во друга институција.
Реформската агенда на Северна Македонија предвидува токму усогласување на системите на плати и класификацијата на работните места, со цел платата повеќе да се поврзува со одговорностите и потребната стручност за одредено работно место.
Тоа, на пример, би требало да значи дека ако двајца луѓе вршат работа со споредливи одговорности, услови и потребна стручност, системот има јасни правила според кои се определува нивната плата, без разлика во која институција се вработени.
Зошто ова е важно за граѓанинот?
На прв поглед, платите на државните службеници може да изгледаат како внатрешна работа на администрацијата. Но, тие се директно поврзани со јавните финансии.
Секоја плата во јавниот сектор е буџетски расход. Тоа значи дека кога државата исплаќа плата, таа троши јавни средства – пари собрани преку даноци, придонеси и други јавни приходи.
Затоа граѓанинот има интерес да знае не само колку вкупно се троши за плати, туку и по кои правила се распределуваат тие пари.
Единствениот систем би требало да овозможи полесно да се следи колку луѓе се вработени, на кои работни места, во кои институции и колку чини нивниот ангажман за јавниот буџет.
Тоа е важно и за планирањето на буџетот. Ако државата има централизирани и споредливи податоци, полесно може да пресмета колку ќе чини одредено зголемување на платите, колку нови вработувања може да си дозволи или каде има превработеност и недостиг на кадар.
Помалку простор за „невидливи“ разлики?
Една од потенцијалните придобивки е и поголемата транспарентност.
Кога различни институции користат различни правила, на граѓанинот му е тешко да разбере зошто за слична работа во една институција се добива една, а во друга друга плата.
Усогласената рамка не значи дека сите државни службеници ќе имаат иста плата. Напротив. Платата би требало да зависи од сложеноста на работата, одговорноста, стручноста, искуството и другите однапред утврдени критериуми.
Разликата е во тоа што правилата за правење на таа разлика треба да бидат појасни и поспоредливи.
Тоа е важна разлика: целта не е сите во јавниот сектор да заработуваат исто, туку системот да има заедничка логика според која се утврдуваат платите.
Што значи „централизиран“ систем?
Централизацијата не значи дека секој државен службеник ќе има ист работодавач или дека сите институции ќе бидат ставени под една управа.
Станува збор за централизирање на правилата и податоците поврзани со платите.
Практично, државата сака да има посистематизиран начин на кој ќе се внесуваат и обработуваат податоците за вработените, нивните работни места, платите, додатоците и другите елементи на исплатата.
Грција се користи како пример токму затоа што има Единствен орган на исплата преку кој се обработуваат исплатите и податоците поврзани со надоместоците на јавните службеници. Во грчкиот систем електронски се обработуваат податоци за вработените, нивните надоместоци, задржувања и нето-исплатата.
Што би добила државата?
За државата, придобивката е пред сè во подобра контрола на јавните расходи.
Еден систем полесно покажува колку чини јавната администрација и каде одат средствата за плати. Тоа може да помогне при подготовката на буџетот, контролата на трошоците и откривањето несогласувања во податоците.
Во македонската Реформска агенда реформата на јавната администрација е поврзана со поголема ефикасност, транспарентност и отчетност, а реформите во јавните финансии се насочени кон фискална одржливост и подобро управување со јавните ресурси.
Со други зборови, државата би требало да има подобра слика за тоа колку луѓе плаќа, за каква работа и колку ја чини таа работа буџетот.
А што добиваат самите вработени?
За јавните службеници, ваквиот систем би требало да донесе поголема предвидливост.
Ако работните места се класифицирани според заеднички критериуми, а платите се поврзани со тие класификации, полесно се гледа зошто едно работно место има одредено ниво на плата и што треба да се исполни за напредување.
Тоа може да ја намали зависноста од тоа во која институција е некој вработен или какви специфични правила важат само таму.
Но, ова е и делот каде што ќе биде најважна практичната примена. Самото донесување нов закон или воспоставување централен систем не гарантира автоматски еднакви и фер плати. Тоа ќе зависи од тоа како ќе бидат поставени критериумите, како ќе се вреднуваат работните места и како ќе се применуваат правилата.
Ова не значи автоматски намалување или зголемување на платите
Важно е да се разликуваат две работи.
Реформата што сега се подготвува не значи дека со еден потег сите плати во јавниот сектор ќе бидат зголемени или намалени.
Главната цел е да се постави системот според кој платите ќе се определуваат.
Дури потоа, врз основа на новите правила, може да се утврдуваат конкретните плати и нивното усогласување.
Затоа вистинскиот тест за реформата нема да биде само дали ќе биде донесен нов закон, туку дали граѓанинот по неговото спроведување ќе може полесно да разбере колку го чини јавниот сектор, зошто одредено работно место е платено толку и дали за споредлива работа важат споредливи правила.
Има и европска сметка
Ова не е само домашна иницијатива.
Усогласувањето на системите на плати и класификацијата на работните места е дел од пошироката реформа на јавната администрација во Реформската агенда 2024–2027, која е поврзана со Механизмот за реформи и раст на ЕУ за Западен Балкан.
Реформската агенда е поврзана и со европска финансиска поддршка. За Северна Македонија се предвидени околу 750,35 милиони евра, од кои околу 215,34 милиони евра се грантови, а околу 535,01 милиони евра се заеми. Исплатата е поврзана со исполнувањето на конкретни реформски чекори.
Оттука, реформата на платите не треба да се гледа само како административна промена. Таа е дел од поширокиот процес во кој Македонија треба да покаже дека има подобра контрола врз јавните пари и поефикасна јавна администрација.
За граѓанинот, наједноставно кажано, целта е државата да може да даде појасен одговор на едно основно прашање: кој работи за јавниот сектор, што работи, колку чини тоа и според кои правила е платен.
А токму затоа единствениот систем на плати е повеќе од техничка реформа. Тој треба да создаде правила што се полесни за контрола и споредба – и за државата, и за вработените, и за граѓаните кои го финансираат јавниот сектор.
