Skip to content
Не воделе сите патишта кон Рим, ниту римските градители секогаш повлекувале совршено прави линии. Нова студија, објавена на 15 септември во „Nature Communications“, анализира 299.171 километар антички копнени патишта и покажува дека Византион, подоцнежниот Константинопол и денешен Истанбул, имал поповолна положба од Рим за патување низ империјата по копно.
Зад анализата стои „Itiner-e“, најдеталната отворена дигитална база на римски патишта досега. Самата мапа беше објавена во 2025 година, но научниците сега првпат ја употребија за мерење на поврзаноста на градовите, влијанието на теренот и сличностите меѓу античките и современите сообраќајни коридори.
Кога отворената база ќе се пресече со границите на денешна Македонија, се издвојуваат 39 дигитализирани сегменти, групирани во 20 именувани врски. Тоа не се 39 одделни патишта, туку делови од пошироки траси што ги поврзувале Лихнид, Хераклеја Линкестис, Стоби, Скупи и околните балкански центри.
На картата јасно се издвојуваат правците Лихнид-Хераклеја, Хераклеја-Стоби, Стоби-Скупи и Стоби-Тесалоника. Присутни се и врските Наисус-Скупи, Стоби-Пауталија, Скупи-Ускана и патиштата кон Астибос, античкиот претходник на денешен Штип.
Но токму тука доаѓа најважното предупредување. Од 39-те сегменти што навлегуваат во денешна Македонија, само една делница на правецот Лихнид-Хераклеја Линкестис е означена како сигурно лоцирана. Сите други се заведени како претпоставени траси, што значи дека нивното постоење е поткрепено со историски и археолошки извори, но точната линија на движење не е утврдена со еднаква прецизност.
Ова не значи дека патиштата не постоеле. Значи дека археолозите сè уште немаат доволно материјални остатоци, патокази, милјокази или теренски истражувања за секој километар да го постават со сигурност на современа карта. Во целата база само 2,737 проценти од трасите имаат сигурно утврдена положба, додека најголемиот дел се реконструирани со различен степен на веројатност.
Западниот Балкан е посочен како едно од подрачјата со послаба застапеност и нерамномерна достапност на податоци. Затоа празните места на картата не треба автоматски да се читаат како области без патишта. Во дел од случаите тие покажуваат каде недостигаат истражувања, објавена археолошка документација или доволно прецизни теренски наоди.
Најпознатата траса низ денешна Македонија останува Виа Егнација. Во базата таа се следи преку правците Скампис-Лихнид, Лихнид-Хераклеја Линкестис и Хераклеја-Едеса. Патот го поврзувал јадранскиот брег со Солун, Тракија и Византион, а Лихнид и Хераклеја ги претворал во важни точки на една од најголемите комуникациски линии на Балканот.
Стоби ја имал другата клучна предност. Градот се наоѓал кај сливот на Еригон, денешна Црна Река, во Аксиј, денешен Вардар. Оттаму патиштата се отворале кон Скупи и Наисус на север, Тесалоника на југ, Хераклеја на запад и Пауталија на исток. Географијата, а не само одлуките на римската власт, го направила Стоби природна крстосница.
Истата логика може да се препознае и на современата карта. Северно-јужниот правец покрај Вардар денес го следат автопатот А1 и главната железничка линија. Западните врски меѓу Скопје, Кичевско, Охридско, Битолско и средишниот дел на државата имаат паралели со движењата што денес ги опслужуваат А2 и А3.
Тоа, сепак, не докажува дека современите патишта лежат директно врз римските. Студијата утврдува општа поврзаност меѓу густината на античките и модерните патишта, но нагласува дека таа зависела од локалниот терен, развојот на населбите и подоцнежните историски промени. Долините и планинските премини можат со векови да го диктираат истиот најповолен правец, без трасите целосно да се совпаѓаат.
Анализата го урива и митот дека Римјаните секогаш граделе прави патишта без оглед на природата. На рамните терени трасите биле речиси директни, но во Југоисточна Европа планините, долините и премините наметнувале повеќе свиоци. Современите главни патишта, според мерењата, во просек се поправи од античките.
Дури 270.956 километри, или 90,57 проценти од мапираната мрежа, имаат максимален наклон под 16 проценти. Тоа е горната граница што авторите ја разгледуваат како можна за движење со запрежни коли. Податокот не докажува дека на секоја од тие делници редовно се одвивал колски сообраќај, туку дека теренот не го исклучувал.
Ниту сите патишта во базата биле изградени од почеток од Римјаните. Во источниот Медитеран и на Балканот веќе постоеле постари комуникациски линии, кои римската власт ги проширувала, поправала и вклучувала во поширока империјална мрежа. Поради недостигот од прецизни хронолошки податоци, „Itiner-e“ не може секогаш да покаже кога настанал еден пат и колку пати ја менувал трасата.
И тврдењето дека Константинопол бил подобро поврзан од Рим важи само за копнената мрежа што ја мери студијата. Византион стоел на преминот меѓу Европа и Азија, поврзан со траекти преку Босфор, додека моќта на Рим зависела и од морските и речните линии што не се целосно вклучени во моделот.
Новата анализа затоа не нуди конечна карта на римска Македонија. Таа покажува нешто поважно: каде се протегале познатите комуникациски оски, колку малку од нивната точна положба е целосно потврдена и каде археолозите допрва треба да ги пополнат големите празнини.
