Skip to content
На прв поглед, најавената можност граѓаните со најмалку 13 години стаж да докупат до две години и да стигнат до законскиот минимум за пензија изгледа како разумна социјална мерка. Некој работел повеќе од една деценија, плаќал придонеси, стигнал до 62 или 64 години и му недостигаат само неколку месеци или две години за да добие пензија.
Но кога ќе се погледне математиката, се отвора многу посложено прашање: дали државата фактички овозможува доживотно пензиско право за релативно мала дополнителна уплата и дали таквиот модел е фер кон оние кои придонеси плаќале 30 или 40 години?
Според моделот што го најави министерот Ѓоко Велковски, граѓанин со 13 години стаж би можел да докупи уште најмногу 24 месеци. Придонесот би се пресметувал на половина од просечната плата од претходната година. Во примерот со просечна плата од 45.000 денари, максималниот докуп би чинел околу 107.000 денари, односно приближно 1.750 евра. Значи, според засега јавно презентираната пресметка, сумата е дури и пониска од 2.500 евра.
Тука почнува вистинската дебата.
Не се „купува пензија“ само со 1.750 евра
Важно е веднаш да се направи една разлика. Не е сосема точно да се каже дека некој плаќа 1.750 евра и добива пензија без претходно да придонесувал во системот.
Условот е лицето веќе да има најмалку 13 години стаж. Тоа значи дека зад него стојат 13 години уплатени пензиски придонеси. Со дополнителната уплата се преминува законскиот праг од 15 години, по што се стекнува правото на старосна пензија. Македонија и сега бара најмалку 15 години пензиски стаж, покрај старосната граница од 64 години за мажи и 62 години за жени.
Математиката отвора незгодно прашање
Во 2026 година најниските пензии во Македонија се движат над 20.000 денари, во зависност од групата и остварениот стаж. Системот предвидува дека кога пензијата пресметана врз основа на придонесите е пониска од законскиот најнизок износ, на корисникот му се исплаќа најниската пензија.
Оттука произлегува интересна споредба. Максималниот докуп од околу 107.000 денари е еднаков на нешто повеќе од пет најниски месечни пензии.
Во таков систем секое ново право мора да има јасна фискална пресметка.
Европа дозволува докуп, но не секогаш на ист начин
Докупување или доброволно уплаќање пензиски придонеси не е македонски изум. Различни форми постојат во повеќе европски држави.
Во Германија доброволните придонеси можат да помогнат и при исполнување на минималниот период потребен за стекнување пензиско право. Во 2026 година минималната доброволна месечна уплата е 112,16 евра, а максималната 1.571,70 евра. Германскиот систем, сепак, има поинаква структура и минималниот период за општото пензиско право е пет години.
Франција дозволува докуп до 12 тримесечја, односно три години, за високо образование или години во кои не биле остварени сите потребни квартали. Но износот не е едноставно фиксиран како евтин билет до пензија – цената зависи од конкретната ситуација и од тоа какво дополнително пензиско право се купува.
Словенија дозволува доброволно вклучување во задолжителното пензиско осигурување, а таквиот период може да помогне за исполнување на условот од 15 години за старосна пензија. Но словенечкиот систем прави важна разлика – доброволно платениот период не се смета како стаж „без докуп“ за поповолните услови за пензионирање со долг работен век.
Треба ли да се гледа дали некој има стан, куќа или друг имот?
Тука одговорот е посложен.
Ако станува збор за класична пензија од пензиско осигурување, имотот по правило не треба да биде услов. Човек кој 15, 30 или 40 години плаќал придонеси не ја добива пензијата затоа што е сиромашен, туку затоа што бил осигурен.
Токму така главно функционираат европските системи. ОЕЦД прави јасна разлика меѓу придонесните пензиски права и социјалната заштитна мрежа. Кај социјалните пензии и надоместоци се проверуваат приходите, а во одредени системи и имотот. Кај придонесните пензии тоа генерално не е основниот критериум.
Истото разграничување веќе постои и во Македонија.
Лице над 65 години кое нема пензија може да оствари право на социјална сигурност за стари лица, но таму законски се проверува материјалната состојба. Еден од условите е лицето да нема имот и имотни права од кои може да се издржува. Се проверуваат и приходите и имотната состојба на брачниот или вонбрачниот партнер.
Тоа е социјално право и затоа имотниот цензус има логика.
Пензијата е осигурително право и таму воведувањето имотен цензус би отворило друг проблем: двајца луѓе кои уплаќале исти придонеси 13 години би можеле да бидат третирани различно само затоа што едниот наследил стан.
Но ако државата го субвенционира докупот, приказната се менува
Најчувствителниот дел од предлогот е што основицата за докуп треба да биде само 50 отсто од просечната плата.
Ако пресметките покажат дека таквата уплата е значително пониска од реалната вредност на дополнителното пензиско право што се стекнува, тогаш веќе не зборуваме само за осигурително право. Дел од трошокот фактички го презема системот, односно сите други осигуреници и Буџетот.
Во таков случај има простор за поинаков модел.
Државата би можела да дозволи докуп по целосна, актуарски пресметана цена за секој кој ги исполнува условите, без разлика на неговиот имот. Но ако сака да понуди дополнително субвенциониран или поевтин докуп, тој попуст би можел да биде насочен кон лица со ниски приходи и ограничен имот.
Тоа би било многу почиста поделба меѓу пензиско право и социјална политика.
