Skip to content
Од 16 до 22 септември Европа повторно ќе ги тестира своите градови на едно едноставно прашање: колку улиците навистина им припаѓаат на пешаците, велосипедистите и корисниците на јавниот превоз, а колку сè уште се приспособени првенствено за автомобилите? Европската недела на мобилност 2026 почнува денеска со тема „Мобилност за сите“ и посебен фокус на правичноста меѓу генерациите, од децата и младите до повозрасните граѓани и идните генерации.
До вечерта пред почетокот на кампањата, на официјалната европска платформа беа регистрирани 1.740 градови и населени места од 41 земја, како и 319 посебни акции организирани од училишта, компании, здруженија и други организации. Бројката се менува со новите регистрации, но покажува дека годинашната кампања веќе има голем европски опфат.
Во Македонија, сепак, првиот проблем се појавува уште пред да почне неделата. До вечерта на 15 септември во јавно достапните објави што ги провери Рацин.мк не беше објавен консолидиран национален список со сите општини што ќе учествуваат годинава, нивните седумдневни програми, улиците што евентуално ќе се затвораат за автомобили и, уште поважно, трајните мерки што ќе останат и по 22 септември.
Тоа е важна разлика. Европската недела на мобилност не е замислена само како седум дена велосипедски дефилеа, работилници и фотографии од затворени улици. Европската кампања посебно ги вреднува градовите што, покрај активностите и Денот без автомобили, воведуваат и трајни решенија за одржлив транспорт. Токму комбинацијата од активности, трајна мерка и Ден без автомобили е основа за највисокиот степен на учество во кампањата.
Минатата година Министерството за животна средина и просторно планирање, кое е национален координатор на кампањата, на почетокот на Европската недела на мобилност ги наведе Велес, Струмица, Прилеп, Струга, Кавадарци, Кочани и Тетово како седумте македонски градови што дотогаш се вклучиле во одбележувањето. За 2026 година целосната слика допрва треба официјално да се потврди.
Но, проверката на локалните политики веќе покажува дека меѓу македонските градови постојат големи разлики во тоа што се подразбира под „мобилност“.
Струмица влегува во годинашната недела со еден од најконкретните потези. Советот на Општината на 10 септември го усвои Планот за одржлива урбана мобилност за периодот 2027-2037 година. Планот треба да го насочува градот кон побезбедно пешачење, велосипедски транспорт, подобар јавен превоз и систем со пониски емисии. Усвојувањето на план не значи дека сите мерки веќе се изградени или спроведени, но значи дека постои формално усвоена долгорочна рамка што оди подалеку од еднонеделна манифестација.
Во Велес постои друг вид конкретна мерка. Општината годинава отвори јавен повик преку кој на жителите им надоместуваше 50 проценти од вредноста на купен велосипед, до најмногу 4.500 денари по лице. Истовремено, во општинската програма за 2026 година се предвидени 50.000 денари за Европската недела на мобилност. Во овој случај може јасно да се одвои парите за самата манифестација од мерката што треба да поттикне користење велосипед и надвор од седумте септемвриски дена.
Кочани, пак, во 2026 година ја доведе подготовката на својот План за одржлива урбана мобилност до завршна фаза. Општината организираше јавни консултации, а предлог-планот беше ставен на увид на граѓаните. Тоа е чекор кон системско планирање, но од јавно достапните информации што ги проверивме не треба автоматски да се изведе заклучок дека сите предложени мерки веќе се усвоени или реализирани.
Слична е состојбата и во Прилеп. Финалната нацрт-верзија на Планот за одржлива урбана мобилност беше ставена на јавен увид во април, а општинските документи предвидуваа процесот да заврши во текот на 2026 година. Планот предвидува подобра пристапност, безбедност, пешачење, велосипедизам, јавен превоз и намалување на емисиите. Она што ќе биде клучно е колкав дел од таквите планови ќе се претвори во рокови, буџети и физички интервенции на улиците.
И Скопје има подготвени идеи за многу посериозна трансформација. Во рамките на проектот TERRAIN, Градот во мај како потенцијални „брзи“ мерки разгледуваше паметно управување со сообраќајот, информации на автобуските постојки, пилот-пешачки зони и проширување на велосипедската инфраструктура. Меѓу среднорочните и долгорочните решенија беа наведени посебни автобуски ленти, систем за споделување велосипеди, проширување на пешачките зони и брз автобуски превоз. Но, списокот на предложени или приоритизирани мерки не е исто што и листа на веќе реализирани решенија.
Токму тука е и тестот за македонските општини оваа недела. Не е доволно на 22 септември неколку часа да се затвори улица за автомобили, да се организира велосипедско дефиле и следното утро сообраќајот да се врати целосно по старо. Темата „Мобилност за сите“ бара градовите да одговорат и дали тротоарите навистина се проодни за лица во инвалидска количка и родители со колички, дали децата имаат безбедна пешачка или велосипедска рута до училиште, дали постарите граѓани имаат достапен јавен превоз и дали автобусот е реална алтернатива на автомобилот.
Затоа во овој момент не би било коректно општините без објавена програма автоматски да се прогласат за градови со „само настан“. Но, токму отсуството на една јавна, споредлива листа на пријавени општини, активности, трајни мерки, затворени улици и промени во јавниот превоз е првата слабост што Европската недела на мобилност ја открива во Македонија уште пред нејзиниот почеток.
До 22 септември ќе може многу попрецизно да се измери разликата: кој град организирал манифестација, кој донел план, кој обезбедил буџет и кој навистина оставил нова велосипедска патека, побезбеден пешачки премин, пристапен тротоар, почест автобус или улица со помалку автомобили и по завршувањето на европската кампања.
