Skip to content
Европската Унија утрово го добива својот главен политички програмски говор за наредниот период. Претседателката на Европската комисија Урсула фон дер Лајен во 9 часот ќе се обрати пред Европскиот парламент во Стразбур со годишниот говор за состојбата на Унијата, а за Македонија најважно ќе биде дали меѓу европските приоритети ќе има конкретни пораки за проширувањето, парите од Планот за раст, трговијата, енергетиката и новите дигитални правила.
Говорот за состојбата на Унијата е годишна можност претседателот на Европската комисија да направи пресек на изминатата година и да ги претстави политичките приоритети и иницијативи за следниот период. По обраќањето следува дебата со европратениците.
Но, пред почетокот на говорот постои една важна граница: неговата конкретна содржина не е однапред објавена.
Официјалната страница на Европската комисија најавува дека фон дер Лајен ќе зборува за визијата и главните иницијативи за годината што следува, додека како поширок контекст ги издвојува конкурентноста, намалувањето на стратешките зависности, европската одбрана, поддршката за Украина, глобалните партнерства и заштитата на демократијата и граѓаните.
Асошиејтед прес, во анализата пред говорот, наведува дека меѓу темите што се очекуваат се Украина, Блискиот Исток, глобалните трговски тензии, климатските политики, вештачката интелигенција и безбедноста на децата на интернет. Тоа, сепак, се очекувања пред обраќањето, а не однапред усвоени мерки или официјално објавена агенда.
За Македонија првата порака што треба да се следи е проширувањето.
Доколку фон дер Лајен го спомене Западниот Балкан, клучно нема да биде само дали ќе ја повтори политичката поддршка за проширувањето, туку дали ќе понуди нов рок, конкретна иницијатива или механизам за постепено интегрирање на земјите кандидати.
Во случај Македонија воопшто да не биде именувана, општата порака за проширувањето не треба автоматски да се претвора во „сигнал за Скопје“. И обратно, дури и директно споменување на земјата во говорот само по себе не претставува формална одлука за следната фаза на пристапниот процес.
Во јули, еврокомесарката за проширување Марта Кос во Скопје разговараше за пристапниот пат на Македонија, спроведувањето на Реформската агенда, постепеното интегрирање во ЕУ и реформите поврзани со владеењето на правото. Тоа е актуелниот институционален контекст во кој треба да се чита секоја евентуална порака за проширување во денешниот говор.
Втората точка се парите од Планот за раст за Западен Балкан.
За Македонија тука веќе има конкретни бројки. Земјата има индикативна финансиска рамка од 750,4 милиони евра од Механизмот за реформи и раст, но исплатата не е автоматска. Парите зависат од исполнувањето на реформските чекори утврдени во Реформската агенда.
До јули годинава за Македонија биле ослободени вкупно 142,1 милион евра. Само со одлуката од мај беа одобрени дополнителни 65,7 милиони евра по позитивна оценка за спроведени реформи во образованието и дигитализацијата.
Затоа, доколку фон дер Лајен најави ново забрзување на економското приближување на Западниот Балкан, важно ќе биде дали зад политичката формулација има дополнителни средства, нови услови, конкретни рокови или нов пристап до делови од единствениот европски пазар.
Третата област е трговијата, а за македонските компании особено важен е механизмот CBAM.
Конечниот режим на европскиот механизам за јаглеродно приспособување на границите започна да се применува од 1 јануари 2026 година. Тој опфаќа цемент, железо и челик, алуминиум, ѓубрива, електрична енергија и водород и бара јаглеродната цена на одредени увезени производи во ЕУ да биде поврзана со емисиите создадени при нивното производство.
Тоа е директно релевантно за производителите од земји надвор од ЕУ кои извезуваат такви стоки на европскиот пазар, вклучително и за компании од Македонија што работат во засегнатите сектори.
Дополнително, во тек е европска постапка за натамошно зајакнување на CBAM и проширување на механизмот на одредени производи понатаму во производствениот синџир. Советот постигна позиција во јуни, а процесот на усогласување со Европскиот парламент продолжува.
Затоа секоја најава за нови трговски правила, зелена индустрија или конкурентност треба да се чита преку конкретното прашање: што ќе значи за трошоците и конкурентноста на македонските извозници на европскиот пазар.
Четвртата област се енергетиката и безбедноста.
Европската комисија ја поставува „европската независност“ како една од рамките во кои влегува годинашното обраќање. Во изминатата година таа ја поврзуваше конкурентноста со намалување на стратешките зависности, пониски енергетски трошоци, посилна одбрана и поголема отпорност на Унијата.
Во Работната програма за 2026 година Комисијата веќе предвиде иницијативи за енергетска безбедност, енергетска ефикасност, обновливи извори и идното управување со Енергетската унија. Оттука, во говорот треба да се следи дали фон дер Лајен ќе постави нови рокови, финансиски инструменти или инфраструктурни приоритети.
За Македонија секоја таква порака е важна и поради постепеното усогласување со европските енергетски и климатски правила, но политичка најава во Стразбур не значи автоматски нова обврска за земјата.
Петтата област се вештачката интелигенција и дигиталните правила.
ЕУ во 2026 година дополнително ја засили политиката за технолошка независност. Во јуни Комисијата претстави пакет за технолошки суверенитет, со мерки поврзани со облачните технологии, вештачката интелигенција, дигиталната инфраструктура и поголема европска автономија во стратешките технологии.
Во јули беше претставен и план за ризиците и можностите од напредната вештачка интелигенција во сајбер-безбедноста, кој вклучува проценка на ризиците од најнапредните модели и зајакнување на европскиот капацитет за нивна евалуација.
Доколку денеска бидат најавени нови правила за вештачка интелигенција, платформите или безбедноста на интернет, за Македонија ќе биде важно да се разликува што е нов политички приоритет, што е формален законски предлог и што веќе е усвоено европско законодавство кон кое земјата треба постепено да се усогласува.
Минатогодишното обраќање на фон дер Лајен беше насочено кон одбраната, технологијата, енергетиката, демократијата, конкурентноста, социјалната правда, климатската отпорност и глобалната улога на ЕУ. Годинашниот говор треба да покаже кои од тие приоритети остануваат, кои добиваат нови рокови и пари и кои нови иницијативи Комисијата ќе ги внесе во политичката агенда.
Најважното за читање на говорот по 9 часот ќе биде разликата меѓу политичка порака и одлука.
„Ќе предложиме“ не е исто што и усвоена мерка. „Ќе работиме на“ не значи дека постои рок. Споменување финансиска поддршка не значи дека средствата се достапни без услови. А општа реченица за европската перспектива на Западниот Балкан не е исто што и конкретен чекор во македонскиот пристапен процес.
Токму тие разлики ќе покажат дали Македонија од денешното обраќање добила конкретна новина или само уште една политичка формулација.
