Skip to content
Македонските институции за пет години исплатиле 64,4 милиони евра по судски спорови со своите вработени. Речиси половина од парите не се ни обврски кон работниците, туку камати, адвокатски, судски и извршни трошоци. А највпечатливиот наод на Државниот завод за ревизија е дека системот практично не знае зошто постојано завршува на суд.
Во периодот од 2020 до 2025 година од буџетот биле исплатени точно 3,97 милијарди денари, односно 64,369 милиони евра, по основ на работни спорови. Главниот долг изнесувал околу 33,2 милиони евра. Уште 31,1 милион евра, или 48,39 проценти од целата сметка, биле камати, трошоци на парнични постапки и извршување.
Тоа значи дека речиси секое второ евро не било исплатено за право што му било ускратено на некој вработен, туку затоа што спорот траел, институцијата не платила навреме или постапката стигнала до извршител.
Уште поилустративна е следната бројка – 95,36 проценти од вкупните средства биле наплатени преку налози за извршување. Само 4,64 проценти институциите ги платиле доброволно.
Со други зборови, државните органи во огромен дел од случаите не ја затвориле обврската ниту откако таа настанала, туку чекале да стигне присилната наплата – со дополнителни трошоци што повторно ги плаќаат граѓаните.
Бројот на предметите во меѓувреме експлодирал.
Во 2021 година во работа имало 9.361 предмет. Во 2025 година – 24.556. За четири години бројот е зголемен повеќе од два и пол пати.
Токму овие бројки го отвораат прашањето кое ревизорскиот извештај не може директно да го одговори – колкав дел од сметката се последица на кадровски одлуки што подоцна паднале пред судовите, вклучително разрешувања, деградирања или прераспределувања на вработени.
Во македонската администрација таквите сомнежи не се нови.
Меѓународните оценки со години укажуваат дека управувањето со човечките ресурси е една од најслабите точки на јавната администрација. Во последниот сеопфатен извештај на OECD/SIGMA за Македонија, јавната служба и управувањето со човечки ресурси се оценети како најслаба област во административната реформа, со значителни празнини во системот за раководење и кадровско управување.
Во претходни анализи OECD предупредуваше и на политизација на јавниот сектор и на практиката јавните работни места да се користат како форма на политичко покровителство. За државните компании, OECD забележуваше и чести промени во раководствата по промена на власта, што создава ризик политичките критериуми да влијаат врз кадровските одлуки.
И Народниот правобранител во свои претходни извештаи регистрирал поплаки за унапредувања, уназадувања и прераспределувања за кои вработените тврделе дека биле мотивирани од лични или политичко-партиски причини. Тоа се наводи на вработени и не значи дека секој таков случај бил судски потврден како политички мотивиран.
Токму затоа ревизијата отвора поголем проблем.
ДЗР не утврдил дека 64 милиони евра се цена на партиските пресметки. Но државата нема ни систем што би овозможил да се утврди колкав дел од таа сума произлегува од незаконски откази, погрешни прераспределувања, спорови за плати и додатоци, дисциплински постапки или други кадровски одлуки.
Ревизорите експлицитно утврдиле дека во најголем дел од институциите не постои системско следење на причините поради кои вработените ги поведуваат споровите, ниту анализа на нивниот исход.
Тоа значи дека една институција може да изгуби десетици слични спорови, да плати основен долг, камата, адвокати и извршители – а системот да не создаде механизам кој ќе спречи истата грешка повторно да се направи.
Државното правобранителство, според ревизијата, главно влегува во процесот кога спорот веќе стигнал на суд. Неговата улога е претежно реактивна, додека превентивната и советодавната функција не се доволно развиени. Алтернативните начини за решавање на споровите исто така речиси не се користат.
И законската рамка има проблеми. Ревизорите утврдиле недоречености и неусогласености што овозможуваат различно толкување и различна примена на прописите во институциите.
Сето тоа произведува систем во кој одговорноста е распрскана.
Раководител може да донесе кадровска одлука. Институцијата може со години да го води спорот. Следното раководство може да го наследи предметот. Судот потоа може да пресуди во корист на вработениот, а на крај фактурата да не ја плати оној што ја донел спорната одлука, туку буџетот.
И токму затоа каматите и трошоците од 31 милион евра се можеби уште поважна бројка од основниот долг.
Тие не се цена на некое ново право на вработените. Тие се цена на начинот на кој државата управувала со конфликтите откако веќе настанале.
Притоа, ни сумата од 64,4 милиони евра не мора да ја покажува целата финансиска слика. ДЗР побарал податоци од 85 институции, но одговориле 69. Од нив, 12 соопштиле дека немале исплати по работни спорови. Ревизорските бројки затоа се засноваат на доставените податоци од институциите опфатени преку Државното правобранителство.
Ревизијата го опфаќа периодот 2020-2025 и со тоа повеќе различни политички и институционални раководства. Затоа проблемот што го покажува извештајот не може сериозно да се сведе на една влада или една партија.
Тоа е системски модел.
Секоја промена на раководства создава можност за нови кадровски одлуки. Кога тие се законски и професионално образложени, нема проблем. Кога не се, вработениот оди на суд. Ако ја добие постапката, политичкиот или раководниот циклус одамна може да биде завршен, но сметката останува.
И ја плаќа буџетот.
Затоа 64 милиони евра се повеќе од статистика за судски спорови. Тие се мерка за тоа колку може да чини лошото управување со човечките ресурси во јавниот сектор.
Доколку институциите сакаат да утврдат колку од оваа сметка навистина произлегува од партиски мотивирани разрешувања и прераспределувања, првиот чекор е токму она што досега недостасува – секој изгубен работен спор да се категоризира според причината, одлуката што го предизвикала, одговорното лице и конечната цена за буџетот.
Без тоа, јавноста знае дека државата платила 64 милиони евра.
Но не знае кој, со кои одлуки и колку од тие пари непотребно ги ставил на нејзина сметка.
