Skip to content
Пресудата против Хашим Тачи и уште тројца поранешни лидери на ОВК засега не предизвика регионална безбедносна криза, но отвори чувствителен период во кој Приштина не е единствената точка што се следи. Политичките реакции веќе стигнаа до Македонија и југот на Србија, а токму врските меѓу Косово, Скопје, Прешево и Бујановац ја прават пресудата повеќе од внатрешно косовско прашање.
Специјализираните совети на Косово во Хаг на 16 септември ги прогласија Тачи, Кадри Весели, Реџеп Селими и Јакуп Красниќи за виновни за воени злосторства – незаконско и произволно притворање, сурово постапување, тортура и убиства. Тачи и Красниќи добија по 25 години затвор, Весели 18, а Селими 13. Судот нагласи дека станува збор за индивидуална кривична одговорност, а обвинетите беа ослободени од обвиненијата за злосторства против човештвото.
Пресудата веднаш ја покажа својата политичка тежина. Во Приштина следуваа протести, дел од демонстрантите фрлаа камења и шишиња кон седиштето на ЕУЛЕКС, а полицијата распореди дополнителни сили. Денеска повторно илјадници луѓе се собраа на протест организиран од ветераните на ОВК, кои бараат промени поврзани со Специјализираните совети и поголема институционална поддршка за одбраната на осудените поранешни команданти.
Сепак, протест и регионална безбедносна ескалација не се исто.
НАТО само еден ден пред изрекувањето на пресудата оцени дека безбедносната состојба на Косово во подолг период се подобрувала. КФОР денес располага со околу 4.600 припадници од 31 земја, а Алијансата нагласува дека секое намалување или прераспоредување на силите е условено од ситуацијата на терен и може веднаш да биде вратено назад доколку се појави потреба.
Тоа е првата голема разлика меѓу денешната ситуација и безбедносните кризи од почетокот на векот.
Најдиректниот ризик во Косово во моментов не е организиран вооружен судир, туку можноста масовното незадоволство да произведе поединечни насилни инциденти, напади врз институции или притисок врз етнички чувствителни средини. Професорот Злате Димовски за Сител оцени дека првичните реакции се повеќе емотивни отколку показател за поширока ескалација, но предупреди дека безбедносните и разузнавачките служби мора да ја следат состојбата токму поради можноста мали радикализирани групи или поединци да искористат инцидент како повод.
По првата ноќ, српските средини на Косово останаа мирни, со засилено присуство на полицијата, КФОР и ЕУЛЕКС. Во Грачаница немаше пријавени инциденти, иако постоеше страв дека протестите од Приштина би можеле да се прелеат кон српските населени места.
Југот на Србија, сепак, е вториот простор што заслужува внимание.
Пресудата веќе произведе силни политички реакции во Бујановац. Претседателот на општината Арбер Пајазити ја нарече пресудата неправедна, додека пратеникот Шаип Камбери изрази надеж дека жалбената постапка ќе ја промени одлуката. Неколку дена пред пресудата Пајазити, претседателот на локалното собрание Дритон Реџепи и други политички претставници од Бујановац учествуваа и на маршот за поддршка на поранешните лидери на ОВК во Приштина.
Тоа не е доказ за безбедносна мобилизација во јужна Србија. Но покажува дека политичката и емотивната реакција на пресудата ја преминува административната граница на Косово.
Токму Бујановац и Прешево имаат посебна чувствителност поради историјата на регионот. Во 2000 и 2001 година на тој простор имаше вооружен конфликт меѓу српските безбедносни сили и ОВПМБ, а речиси паралелно започна и конфликтот во Македонија. НАТО тогаш директно го третираше јужниот дел на Србија, Косово и северниот дел на Македонија како меѓусебно поврзан безбедносен простор и ги засили контролите долж границите.
Но 2026 не е 2001 година.
Македонија денес е членка на НАТО, на Косово постои голема меѓународна безбедносна инфраструктура, а КФОР, ЕУЛЕКС и косовската полиција имаат воспоставен систем за реакција. НАТО има и резервни сили што може да ги распореди доколку безбедносната состојба се влоши.
Македонија е третата точка во оваа равенка.
Пресудата веднаш произведе реакции и во Скопје. Африм Гаши, Али Ахмети и претставници на Вреди реагираа критички кон пресудата или во одбрана на историската улога на ОВК, додека СДСМ повика на почитување на судската одлука. Тоа покажува дека темата има значителен политички и емоционален одек и во Македонија.
Пред пресудата имаше и многу поостри пораки. Претставници на ветераните на ОВК јавно предупредуваа дека во случај на осудителна пресуда протестите би можеле да се прошират и кон Албанија и Македонија. Таквите изјави треба да се третираат како политички закани или најави, а не како доказ дека постои организиран план за насилство.
Досегашниот развој не покажува дека тоа сценарио се реализира.
Нема јавно потврдени информации за вооружено организирање, прекугранично движење на вооружени групи или друга оперативна активност што би укажувала на непосредно прелевање на кризата кон Македонија или јужна Србија.
Затоа најреалниот ризик во овој момент не е повторување на конфликтите од пред 25 години, туку серија помали настани кои можат брзо да ја подигнат политичката температура – инцидент на протест, етнички мотивирана провокација, напад врз симболичен објект, говор што повикува на одмазда или судир во некоја од чувствителните средини.
Во таква ситуација Македонија има посебен интерес состојбата на Косово да остане под контрола. Земјата непосредно се граничи со Косово, има силни семејни, економски и политички врски со него, а секое поголемо нарушување на безбедноста може да има последици врз граничниот сообраќај, политичките односи и меѓуетничката атмосфера дома.
Истото важи и за јужна Србија. Таму засега реакцијата е политичка, но разликата меѓу ставовите на локалните албански политичари и официјален Белград дополнително ја зголемува чувствителноста на просторот. Реакцијата на Пајазити веќе предизвика критики од локални српски политички претставници и барања Белград да се изјасни за неговите ставови.
Тоа се токму сигналите што безбедносните служби ги следат – не само дали некој повикува на протест, туку дали политичката мобилизација преминува во организирано насилство, дали се појавуваат прекугранични групи и дали растат меѓуетничките инциденти.
Во моментот, најсилниот фактор против такво сценарио е институционалното присуство на терен. Косовската полиција ги координира протестите со организаторите, ЕУЛЕКС ја следи состојбата, а КФОР има мандат и капацитет да интервенира ако безбедносните механизми пред него не можат да ја контролираат ситуацијата. НАТО експлицитно соопшти дека неговата сила може повторно да биде приспособена доколку условите се влошат.
Затоа пресудата за Тачи е сериозен политички и општествен потрес за Косово, но засега не и регионална безбедносна криза.
Следните денови ќе покажат дали протестите ќе останат во рамките на масовно политичко незадоволство или ќе се појават инциденти што можат да ја променат проценката. За Македонија и јужна Србија клучниот сигнал нема да бидат острите изјави, туку евентуалното преминување од политичка солидарност и протести кон организирано насилство.
